در ادامه ی پست قبلی تنها می توانم اشاره ای داشته باشم که بسیاری از بزرگان ادب ما از قدیمی ترها مانند علامه قزوینی و دکتر غنی تا شاعران بزرگی مثل شادروان شاملو و ه. ا. سایه دست به تحقیق درباره ی حافظ و ویژگی های شعر او زده اند. زمان بین انتشار «حافظ شاملو» و «حافظ به سعی سایه» بسیار کوتاه بود. این دو شاعر بزرگ هر دو از روی عشق به شعر حافظ این کار را انجام داده اند.
شعر حافظ که همه می دانیم دنیایی پر رمز و راز است و پر از اشاره های فلسفی و عرفانی. می دانیم که او در بند تعصبات دینی و فرقه ای نبوده است.
اما او هم در موقع خود موضع گیری های اجتماعی و سیاسی داشته که شاید با دید امروزی مثبت دیده نشود.
دوران اوج کار حافظ در زمان امیرمبارزالدین و پسر او شاه شجاع از خاندان آل مظفر بود. این ملوک الطوایفی زمان بین مغول و ایلخانان و تیموریان بوده است. حافظ به دربار شاه شجاع راه داشت و شاه شجاع خودش مجموعه ی متضادی بود از احساسات لطیف، شعر و هنرپسندی و استبداد و بیرحمی پادشاهی.
نمونه هم اینکه شاه شجاع و برادرانش پدر را در اصفهان در بامدادی دستگیر کردند و در شب همان روز دو چشم او را کور کردند. و پس از آن بود که شاه شجاع از میان برادران به قدرت رسید و بارها با آنها جنگ و گریز داشت. با اینکه دربار شاه شجاع دربار شعر و شراب بود اما در بیرون، رفتار او با مردم فرقی با دیگر شاهان و حاکمان بیرحم و مستبد نداشت.
اینهمه اما باعث نمی شد که حافظ مدح او را نگوید و شعر در وصفش نسراید.
من فقط می خواهم بگویم که همه ی آدمها جنبه های مختلف و دوره های مختلفی در زندگیشان دارند و باید مجموعه ی کار یک انسان و شاعر و نویسنده را دید. همین.

جبین و چهره حافظ خدا جدا مکناد
ز خاک بارگه کبریای شاه شجاع
یا
خیال آب خضر بست و جام کیخسرو
به جرعه نوشی سلطان ابوالفوارس شد

که ابولفوارس لقب شاه شجاع بود.

این غزل را هم حافظ در وصف شاه شجاع و دربارش گفته است: (غزل 300 ، حافظ به سعی سایه)
عشقبازی و جوانی و شراب لعل فام
مجلس انس و حریف همدم و شرب مدام

ساقی شکر دهان و مطرب شیرین سخن
همنشینی نیک کردار و ندیمی نیکنام

شاهدی از لطف و پاکی رشک آب زندگی
دلبری در حسن و خوبی غیرت ماه تمام

بزمگاهی دلنشان چون قصر فردوس برین
گلشنی پیرامنش چون روضه دارالسلام

صف نشینان نیکخواه و پیشکاران با ادب
دوستداران صاحب اسرار و حریفان دوستکام

باده گلرنگ تلخ تیز خوشخوار سبک
نقلش از لعل نگار و نفلش از یاقوت خام

غمزه ساقی به یغمای خرد آهخته تیغ
زلف جانان از برای صید دل گسترده دام

نکته دانی بذله گو چون حافظ شیرین سخن
بخشش آموزی جهان افروز چون حاجی قوام

هرکه این عشرت نخواهد خوشدلی بر وی تباه
وانکه این مجلس نجوید زندگی بر وی حرام

موضوع معرفی میرحسین موسوی برای انتخابات ریاست جمهوری کم کم جای خود را در وبلاگ ها باز می کند و بحث هایی شبیه آنچه که پیش از انتخابات مجلس هفتم بود در می گیرد. نظرها هم بیشتر بر تحریم یا شرکت در این انتخابات است. طبیعتا این موضوع شرکت یا تحریم به خیلی از اوضاع داخلی بستگی دارد و بیشتر از همه به مردم.

این نامعلومی از آنجا سرچشمه می گیرد که مردم ما از تشکل های مدنی خودشان محرومند و هنوز به صورت توده ای و دست جمعی اقدام می کنند. مثلا در دوم خرداد اینکه برنامه ی آقای خاتمی واقعا برای اصلاحات چیست مهم نبود. مهم راهی بود که برای جلوگیری از یکپارچه شدن قدرت مافیای سیاسی و اقتصادی باز شده بود و امید به کمتر شدن محدودیت های اجتماعی. این امید در انتخاب بعدی خاتمی هنوز بر قرار بود. بی آنکه هنوز برنامه ای برای اصلاحات ارائه شده باشد. حتی متفکران اصلاحات نمی دانستند برنامه شان چیست. آقای خاتمی در جایی تغییر قانون اساسی را خیانت نامید. در حالی که حتی بسیاری از خود اصلاح طلبان چنین ضرورتی را دیده بودند.

این امیدهای مردم در انتخابات شوراها به نا امیدی کامل کشید و نتایج مجلس هفتم را هم که می دانیم. اما این هم که اگر در انتخابات شرکت نکنیم پس «آنها» همه چیز را قبضه می کنند به نوعی ساده کردن شرکت مردم در تعیین سرنوشتشان است. من فکر می کنم موضوع چیزی فراتر از شرکت یا تحریم است. موضوع اصلی آگاهی مردم به حقوقشان است و اهمیت رائ شان. این را در نظرخواهی وبلاگ الپر نوشتم، بدون کمترین توضیح بیشتری که شاید بماند برای فردا:

« من فکر می کنم اینطور رای دادن به موسوی یا هر کاندیدای اصلاح طلبان همانطور ساده انگارانه است که بعضی فکر می کنند با تحریم می توانند تاثیری بگذارند. به نظر من باید سعی کرد از طریق افکار عمومی و روزنامه های باقی مانده اصلاح طلبان و کاندیدشان را مجبور کرد که برنامه ارائه کنند. چه می خواهند بکنند؟ تمام دلایلی که شما آوردید این بود که از بد بدتر نشود. این درست است اما همین بی برنامگی و روزمرگی هم موجب شد که جنبش دوم خرداد را عقیم کنند. نتیجه اش بی تفاوتی و بدبینی مردم. پای صندوق رای رفتن وقتی تنها راه است خوب است اما مردم باید کم کم عادت هم بکنند که برنامه بخواهند و رایشان احترام داشته باشد. نه اینکه با پشتوانه 22 میلیون رای، مردم را به خانه بفرستند و چانه زنی کنند. به نظر من مردم با تجربه دوم خرداد می توانند از کاندیدای احتمالی اصلاح طلبان برنامه و مسئولیت بخواهند. این گونه صحبت کردن از رای دادن و شماتت مردم که چرا در شوراها رای ندادند کوچک کردن نقض اصلاح طلبان در عقیم ماندن جنبش 2 خرداد است. البته اگر کار به تایید آن کاندیدا بکشد که من زیاد خوشبین نیستم. »

موقعی که تاریخ و بویژه تاریخ دوران قاجار را می خوانیم، جابجا در خانه های اعیان و اشراف به نوکران و کنیزهای رنگین پوستی بر می خوریم که در حاشیه ی ماجراها می آیند و می روند. و بخصوص کنیزان فقط خدمتکار و به اصطلاح بیار و ببر نیستند. بیشتر وقتها نقش للگی و نوعی مادرخواندگی را برای فرزندان این اعیان و اشراف داشته اند. تا جایی که حتی تاج السلطنه دختر ناصرالدین شاه را یکی از همین «دده خانم» ها سرپرستی می کرده است. به این فکر کرده ام که آیا روزی کسی دست به تحقیقی می زند که ببینیم اینها که بودند، چگونه به ایران وارد می شدند و خرید و فروش می شدند؟ و در طول نسل ها چه شدند؟
تا حالا مقاله یا کتاب مستقلی در اینبار ندیده ام. خاطرات نجمی علوی خواهر شادروان بزرگ علوی نویسنده معروف را که می خواندم باز جای پایی از این انسان های بی نام و نشان دیدم. به فکر م رسید حداقل در اینجا مطلب کوچکی بنویسم.
اما از آنجا که نوشته ی تاج السلطنه خیلی قدیمی تر است از آنجا شروع می کنم. تاج السلطنه از دوران کودکی اش در حرمسرای شاهی می نویسد:

«دایه ای از اواسط الناس برای من معین شد، دده و ننه هم از همان قسم، و این دده، مخصوصا باید سیاه باشد، زیرا که ، یزرگی و بزرگواری آن عصر، منوط به این بود که در بندگانی که خدا ابدا فرق نگذاشته، الا تغییر جلد، - و اگر به نظر انصاف بنگریم، در درگاه پروردگار سیاه و سفیدی منظور نیست- بیچاره ها را اسیر و ذلیل نموده و اسباب بزرگی و احتشام خود قرار داده، «زرخرید» می گویند، مثل بهایم، این بیچاره ها را با پول بیع و شری، نمایند، وچون سرای سلطنتی بود و مادر من در این حرمسرای محترم بود و پدر مادر من چند سال به حکومت کرمان و بلوچستان مفتخر و سرافراز بود، بدین جهت، از این دده ها، بنده ها، زرخرید ها در منزل ما به وفور بود. پس از همین جنس یک بدل دده ی دیگر گهواره جنبان هم برای ما معین و معلوم شد، و اطاقدار، صندوقدار، رختشوی هم باز از همین جنس.
از آنجایی که به این طایفه ی بدبخت به نظر احتقار همیشه نگاه کرده اند و با بهایم و وحوش فرقی نگذاشته اند، این بیچارگان در وادی جهل نشو نما یافته و واقعا «ح» را از «ب» تمیز نمی دهند، چه رسد به اجرای قوانین و رسومات متمدنه. این ها بودند اشخاصی که باید مرا بزرگ و تربیت نمایند، به اضافه ی خواجه باشی هم از همین جنس، و تکلیف این خواجه باشی هم این بود که: مردم را به تعظیم و تکریم این بچه ی شیرخواره امر نموده، اگر کسی بر حسب اتفاق ملتفت ادای وظیفه نمی شد، با چوب دست باید از قرار مقدور بکوبد. ...» (1)
گویا یکی از محل های اصلی خرید و فروش این برده ها کرمان بوده است چون نجمی علوی هم اشاره به آنجا دارد:
«دده که او را زرافشان صدا می کردیم ... حدود یکسال بعد از اقامتان در مردکان ، در گذشت. دده برایم مظهر عاطفه و مظلومیت بود و خاطره ش همواره برایم جاودانی است.
زرافشان، آخرین نسل از بردگان رنگین پوست در ایران بود. ورود این انسان رنگین پوست به درون خانواده ی مادربزرگم به این شکل شروع شد:
مادربزرگم یگانه دختر دردانه ای داشت به نام قمر. وقتی مادرم قمر به سن 13 سالگی می رسد، مادرش به دلالان برده فروش سفارش می کند تا کنیزی برای هم بازی با دخترش برایش خریداری کنند. در آن روزگار در ایران، خرید و فروش برده رواج داشت. اعیان، الکین و تجار آن زمان یکی از مشتریان پروپاقرص خرید برده ها بودند و دلالان برده از این طریق، کسب و کاری پر منفعت داشتند. دلالان، برده ها را از نقاط مختلف گرد می آوردند و به برخی مناطق از جمله کرمان می آوردند و مانند کالا آنان را برای مشتریان توزیع می کردند و حق دلالی خود را می گرفتند.
یکی از این دلالان به مادر بزرگم خبر می دهد که سه برده را نزد او می آورد و بر حسب سلیقه اش می تواند یکی از آنها را خریداری کند.
دده جریان فروش خود را بعدها بری من به این شکل توصیف کرد: سه سینی که روی آن استکان چای بود به دست ما سه نفر برده دادند و هر یک از ما سه نفر به نوبت با سینی چای وارد اتاق خانم بزرگ شدیم تا از میان ما سه نفر یکی را انتخاب کند و بعد خریداری نماید. نوبت من که رسید، وارد اتاق شدم، چای را تعارف کردم و خانم بزرگ چای آوردن مرا پسندید و به قیمت 150 تومان مرا خرید و حق دلالی هم جداگانه بود.
دده آن موقع 12 سال داشت. من از این سرگذشت غم انگیز زرافشان، برای اولین بار در قزوین وقتی که در روزنامه ی «دوست ایران» کار می کردم واقف شدم. زرافشان برایم حکایت کرد:
پدر و مادرم به عنوان برده توسط یکی از اعیان کرمان خریداری شدند و من در آن خانه اعیان به دنیا آمدم. آن اعیان فرزندانی داشت که من از کودکی با آنها بزرگ شده و خیلی به آنها علاقمند شده بودم و با هم همبازی بودیم. شبی ناگهان بیدار شدم، نه پدرم را نزد خود دیدم و نه مادرم را. بعدها فهمیدم که آن اعیان مرا به دلالی فروخته. مرتب در تنهایی گریه می کردم و مدتی گذشت و فکر می کنم یکی دو سال تا اینکه شبی در خواب بودم و وقتی از خواب بیدارم کردند، دیدم در ظلمت شب گروهی سیاه پوست مثل من در یک جا جمع هستیم. ما را مثل دانه های تسبیح یک به یک شمردند و سپس هر دو نفر را داخل کجاوه قرار دادند و سوار قاطر کردند و برده ها را از کرمان به مقصد نامعلومی حرکت دادند.» (2)

خیلی از موضوع های آشکار نشده و پنهان مانده در تاریخ حتی معاصر ما وجود دارد. موضوع این انسان های به بردگی کشیده شده هم از آن دست.

شاید امروزه مشکل باشد تصور اینکه چنین وضعیتی در گذشته ای نه چندان دور در کشور ما وجود داشته است. شاید هم نه. گویا این بردگی به صورت های جدیدتر و حادتری در آمده است. موضوع قاچاق و فروش دختران ایرانی در شیخ نشین های خلیج فارس و پاکستان نمونه ای از آن.

(1) - خاطرات تاج السلطنه. ص. 16 و 17
(2) - ما هم در این خانه حقی داریم. خاطرات نجمی علوی. ص. 106 - 104

درباره ی جنبش دوم خرداد و آنچه گذشت و آنچه در حال گذر است این مصاحبه را در روزنت بامداد خواندم. گویا یکی از بهانه های توقیف نشریه ی آفتاب همین مقاله بوده است.

دیروز سالروز قیام
30 تیر بود.
«انگلیس که در خنثی کردن قانون ملی شدن صنعت نفت با برکناری مصدق ناکام مانده بود و با توجه به اینکه فرد اصلی مورد نظر آن کشور برای تصدی مقام نخست وزیری ایران، در این زمان کاملا بی اعتبار شده بود، به چاره جویی های دیگر پرداخت. به زودی چنین موردی دست داد: احمد قوام، از زمان انتصاب مصدق، بارها با انگلیسی ها تماس گرفته بود و خواهان پشتیبانی بریتانیا برای رسیدن به مقام نخست وزیری شده بود. جولیان آمری، یک عضو محافظه کار پارلمان انگلیس در مارس 1952 در پاریس با قوام دیدار کرد. پس از آن قوام به تهران بازگشت تا زمینه را برای پشتیبانی از رسیدن به مقام نخست وزیری برای خود فراهم آورد. وی صورتی از اعضاء کابینه احتمالی خود تهیه کرده و آن را برای تایید به انگلیسی ها داد. انگلیسی ها طی درخواست از نمایندگان طرفدار انگلیس در مجلس ایران برای کمک به قوام و پشتیبانی از طرح وی برای پایان دادن به کشمکش نفت، از قوام پشتیبانی کردند. در اوائل سال 1952 انگلیسی ها توسط برادران رشیدیان، اقدام های پنهانی را برای ایجاد شکاف میان رهبران جبهه ملی، آغاز کردند.
رابین زائنهر، استاد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه آکسفورد که در آن زمان در زمینه ایران برای ام آی-6 (سازمان جاسوسی انگلیس) کار می کرد، طی تلگرامی به مقام مافوق خود، ادعا کرد که برادران رشیدیان موجب ایجاد تنش های پدید آمده میان مصدق و برجستگان جبهه ملی و حسین مکی، در اوائل 1952 بوده اند.

ظاهرا، مصدق ار این گونه فعالیت ها آگاه بود. وی ناگهان در 16 ژوئیه، پس از آنکه در کوشش خود برای داشتن کنترل بر ارتش، و دز اختیار گرفتن کنترل آن به جای شاه با ناکامی و پاسخ منفی روبرو شد، با استعفا از مقام نخست وزیری، واکنش نشان داد. شاه قوام را به نخست وزیری بر گزید، اگرچه ظاهرا هنوز طرح های مربوط به نخست وزیری وی تکمیل نشده بودند. جبهه ملی تظاهرات گسترده ای را برای بازگشت مصدق به مقام نخست وزیری، سازمان داد. هنگامی که یگان های ارتش و پلیس به تظاهرکنندگان حمله کردند، دستکم 69 تن کشته و 750 نفر زخمی شدند. از آنجا که قوام محبوبیتی در میان مردم نداشت، پشتیبانان مصدق طی تظاهرات خود بر خیابان های تهران و دیگر شهرها، مسلط شدند و در 21 ژوئیه (30 تیر) ، مصدق پیروزمندانه به قدرت بازگشت.» (1)

(1) - دیپلماسی آمریکا و شاه. مارک گازیوروسکی. ص. 163

مصاحبه ی آقای حجاریا ن را که در اینترنت می خواندم، بیشتر به این فکر می کردم که کاش در تمامی این سالها نسل باهوش تر و خلاق تری از متفکران اجتماعی در کشور ما پا گرفته بود. متفکری که در هنگام خود، دینامیک جنبش های اجتماعی را بشناسد و بتواند شور و امید همگانی را در نهاد های مدنی جنبه ی عملی بدهد. نه اینکه در تمام این سالها، مردم را فقط برای صندوق های رای بخواهد و روز پس از آن، آنها را به خانه بفرستد و خود در پشت درهای بسته در پی حل و فصل مشکلات انباشته شده ی سیاسی و اجتماعی باشد. تن به تعطیل دسته جمعی مطبوعات بدهد، قانون مطبوعات را با حکم حکومتی به فراموشی بسپارد، 18 تیر ها و ترور خود این آقای حجاریان و کشتن زهرا کاظمی و دستگیری دانشجویان و بسیاری مسائل دیگر را به مماشات و سکوت برگزار کند، نکوشد که ریشه ی منافع اقتصادی و مافیایی محافظه کاران را توضیح بدهد... و این لیست را می توان ادامه داد.
اتفاقا ایشان به جای اینکه بگویند که مسبب این ناامید و بی تفاوتی همگانی کیست می گویند: چرا مردم دسته دسته و به صورت هزاران نفری به پشتیبانی تحصن نمایندگان مجلس نیامدند؟ درست مانند آقای خاتمی که هر بار در مورد نقش ایشان در جنبش اصلاحات پرسیدند به صورت کلی گفتند که جامعه مدنی قهرمان پرور نیست و مردم نباید دست روی دست گذاشته و منتظر قهرمان باشند. این که بیان یک ویژگی کلی جامعه مدنی است. مشکل آنجاست که در جامعه ای که هرگونه تشکل اجتماعی باید از هفت خوان امنیتی و بوروکراسی دولتی عبور کند، دولت و مجلس اصلاحات چه اقدامات مشخصی برای هموار شدن تشکیل نهادهای مدنی انجام داده اند؟
در اینکه محافظه کاران بنا را بر عقیم کردن جنبش اصلاحات گذاشتند، گویا جای چون و چرایی نباشد. پرسش باید از اصلاح طلبان دولتی باشد که برای باروری این جنبش چه کردند.

خبر توقیف روزنامه ی وقابع اتفاقیه و جلوگیری غیرمستقیم از انتشار روزنامه ی بسیار جوان جمهوریت خبر دیگری بود. کارکنان و نویسندگان این روزنامه ها هم حتما عادت کرده اند که هر از چندی کیف به دست از ساختمان این روزنامه ی توقیف شده به ساختمان آن روزنامه ی تازه تاسیس نقل مکان کنند.

اما بدنبال واکنش های اجتماعی که بگردی، آنچنان چیزی نمی یابی. جوانانی سراغ روزنامه ی جمهوریت را می گرفته اند و خوب، روزنامه در نیامده است. به همین سادگی ...
مدتی پیش در عکسی خبری، نوجوانان و جوانانی را دیدم که بدلایل عجیب و غریب و پیش پا افتاده در گوشه ای از چهارراه خیابان روی زمین نشانده بودند و دست بند به دست و با شکلی بسیار تحقیر آمیز.

جا افتادن چنین رفتارهای غیر انسانی و تحقیر آمیز در جامعه بسیار رقت آور و دردناک است. دردناک است وقتی که می بینی جامعه چگونه از کنار بی قانونی ها و خودسری ها می گذرد. می توان بسیاری دلایل جامعه شناختی و سیاسی آورد که همه هم ریشه در واقعیت امروز کشور ما دارند. اما این از دردناک بودن موضوع چیزی کم نمی کند، اگر چیزی بر آن اضافه نکند.

(1) - سفرنامه ی صحاف باشی. ص. 60 . به نقل از کتاب «ایران و جهان» عبدالحسین نوایی. ص. 573

نمی دانم کتاب «روزگاران» از شادروان دکتر زرین کوب را خوانده اید یا نه؟ «روزگاران» تاریخ نسبتا کامل ایران است از سپیده دمان تاریخ تا انقلاب بهمن 57 . من یکبار آن را خوانده بودم و اینروزها هر از گاهی به گوشه ای از آن نگاهی می اندازم. می دانید که شادروان زرین کوب در ادبیات فارسی هم دست توانایی داشت. این با عث می شود که نثر او در کتابهای تاریخ نه یک نثر خشک بلکه نوشتاری زیبا و جذاب هم هست. اینقدر جذاب که می توان گوشه ای از آن را باز کرد و مثل یک رمان تاریخی خواند، بدون اینکه از کیفیت علمی آن چیزی کاسته باشد.
کسانی مثل من که با زبان موجز ریاضی سخن می گوییم، شاید بیشتر شیفته ی این واژه پردازی ها و جمله سازی های پر معنا و زیبا می شویم.
اما غیر از این نثر زیبا، از آنجایی که بخش مربوط به اشکانیان را بیشتر می خواندم، به این فکر کردم که این شاهنشاهان چقدر پدر کشته اند و پسر سربه نیست کرده اند تا دمی در قدرت بمانند. کسی که بر پدر و پسر و برادر رحم نکند دیگر معلوم است بر سر رعیت بیچاره چه می آورد.
اما آنچه که به این کتاب ارزشی ویژه هم می دهد اینست که تاریخ زندگی مردم ما را در طول هزاره ها هم به بیان می آورد. تلاش برای بیرون کشیدن تارهای مشترک تاریخی که هنوز بر ما تنیده اند هم دردناک است و هم یک نوع کنجکاوی انسانی را ارضا می کند. تارهایی که بر ما تنیده اند، هنوز پس از هزاره ها و قرون
...
حکايت عبرت‌انگيز انسان طرازنوين