مدتی است که دکتر سروش و همین روزها اکبر گنجی (در سایت زمانه) با الهام از سروش، بحث جالبی را درباره ی رابطه ی دین و پیامبران دینی با زمینه ی فرهنگی اجتماعی شان شروع کرده اند. موضوع این است: رابطه ی دین و پیامبران با جامعه و بستر فرهنگی و اجتماعی که آن پیامبران در آن زندگی کرده اند و دینی که در همان بستر بوجود آمده و گسترش پیدا کرده است.
مشکل نگاه سنتی این بوده که برای دین و پیامبران و مقدسین جایگاهی قائل می شده فرای هر زمینه ی اجتماعی و فرهنگی. در نگاه سنتی، نقش دین و متون مقدس و افراد مقدس فقط این بوده که روی محیط اطراف شان بطور یک جانبه تاثیر بگذارند. این نگاه سنتی اگر گاهی به اجبار مجبور بوده که تاثیر جامعه و فرهنگ را بپذیرد آن تاثیر را بیش از حد حاشیه ای و فرعی دیده است.

نگاه سنتی، هزاران سال توانسته است که دین و مقدسات اش را از حیطه ی پیرامون جدا کند و بعنوان موضوعی مطلق و ناب معرفی کند. در دوران جدید که پرسش گری و دانش های جدید از مشخصه های آن است مشکل بتوان این "فرای هر چیز بودن"، این "ناب بودن" را حفظ کرد.
با تحقیقات تاریخی و فرهنگی و ادبی و زبان شناختی روی متون مقدس، بیشتر و بیشتر نقش و تاثیر بستر اجتماعی و فرهنگی روی دین ها و مقدسات شان آشکار می شود. اکبر گنجی در مقاله اش سعی کرده چند نمونه را از قرآن یادآوری کند. از جمله مثلا ضرورت های جنگی در مقابل مسیحیان و یهودیان (برای کشتن آنها) و یا ساختار پدرسالارانه و مرد-محور که پایه ی نگاه قرآن را به زنان می سازد.

شاید دوستان خواننده ی این وبلاگ در نظر دارند که من تا حالا چند بار به این پیوند عمیق دین و مقدسات اش به بستر فرهنگی و اجتماعی اشاره کرده ام. در چندین پست درباره ی ریشه های مهم ترین اسطوره های دینی در کتاب های مقدس نوشته ام. از جمله تلاش ام این بوده که نشان بدهم اسطوره های دینی در کتاب های مقدس، در واقع در همان زمینه ی تاریخی و فرهنگی اما با هزاران سال فاصله قبل از متون مقدس وجود داشته اند. از جمله ی این اسطوره ها، آدم و حوا است، سرشته شدن انسان از گِل و دمیده شده روح الهی در آن است و همینطور طوفان نوح و چند اسطوره ی مهم دیگر. تحقیقات تاریخی نشان داده که همه ی این اسطوره ها ریشه در فرهنگ بین النهرینی داشته اند و از آنجا به کتاب های دینی راه پیدا کرده اند.

البته سروش و گنجی از دیدگاه دین عرفانی خودشان می خواهند به اصطلاح به بُن مایه ها و آن وجه مشترک تجربه ی دینی برسند (همان که عشق اسم می گذارند) و "ذاتی و عَرَضی" دین را از هم جدا کنند. این دیگر مسئله ی خود آنهاست که بعد بیایند و رابطه ی مقدسات را با دنیای مادی بررسی کنند. من نمی خواهم در این مسائل وارد شوم.

آن چیزی که به نظر من اهمیت دارد این است که ببینیم رابطه ی دین با بستر اجتماعی وفرهنگی اش چیست. چطور از آن بستر مایه و تاثیر می گیرد و مهم اینکه چطور روی آن بستر تاثیر می گذارد. در کجاها و با چه معیارهای جدیدی روابط گذشته را بازتولید و تقویت می کند (مثلا تفاوت های جنسیتی را) و در کجاها باعث تحول در روابط گذشته می شود. همه ی اینها فرای این است که ما از کدام دین و متن مقدسی حرف می زنیم.
یک نگاه به جواب های سنت گرایان دینی به سروش، نشان می دهد که مهم ترین چیزی که باعث آشفتگی آنها می شود، همین تلاش سروش است برای نگاه تاریخی و فرهنگی به دین.