فکر می کنم تا حالا یکی دو بار نوشته ام که به نظر من در این سفرهای استانی مقامات بالای حکومتی، هیچ چیز رقت انگیزتر از آن جمعیت مردم درمانده ای نیست که نامه و عریضه بدست ایستاده اند و صلوات می فرستند و هورا می کشند. فقط بعد از هر سفری است که در این یا آن گزارش روزنامه از گونی های نامه و درخواست مردم با خبر می شویم.

مرید پروری در کشور ما موضوع تازه ی این چند ساله و چند دهه نیست. همیشه مردم به تجربه دریافته اند که باید خارج از قوانین و ضوابط بتوانند با حاکمان رابطه برقرار کنند. کلید حل مشکلات در دست شاه یا حاکم یا رهبر و نماینده ی این هاست. مرید پروری و ساختارهای پدرسالارانه با هم ارتباط تنگاتنگی دارند. برای بدست آوردن امتیاز و شرایط بهتر باید رابطه ای شخصی برقرار کرد. باید حاکم یا نماینده ی او را تحت تاثیر قرار داد، یا به او خدمت کرد.

مریدپروری سنتی بیشتر در چارچوب همان روابط محلی میان حاکم و ارباب (که در خیلی موارد یکی بودند) و رعیت اش شکل می گرفت. در دوران جدید و با ساختارهای مدرن دولتی مثل نهادهای دولتی و مالی، حاکم در دستگاه دولتی جای گرفته و بنا به روابط اش با دستگاه حاکم و نه لزوما شایستگی های اش، از قدرت و ثروت برخوردار شده است. یک نوع سلسله مراتب مرید پروری. ارباب و حاکمی که خودش مرید شخص و نهاد بالاتر است.

این عریضه نویسی حتی در زمانی هم که ادعا می شد کشورمان در مدرن ترین دوران خودش قرار دارد، وجود داشت. در آخرین سال های 1350 اسدالله علم وزیر دربار می نویسد که راهرو و اتاق های خانه اش از صبح زود محل تجمع مردمی بود که برای تقدیم نامه ای و درخواستی در آنجا جمع می شدند. تازه اینها کسانی بودند که توانسته بودند در سلسله مراتب قدرت، به خانه ی وزیر دربار شاه وارد شوند. هر کدام از اینها بدون شک خودشان صدها مرید زیر دست داشتند.

در سیستم مرید پروری، حقوق شهروندی مطرح نیست. برخورداری از مواهب اجتماعی بستگی به بخشش و کرَم حاکمان دارد. تقریبا همه چیز در گرو این است که به حاکم و نهادهای زیر نظر او ثابت کنی که مرید و هوادار و در خدمت او هستی. برای همین است که سیستم های ایدئولوژیک به هر حال بطرف مرید پروری کشیده می شوند. در همه ی سیستم های ایدئولوژیک و تمامیت خواه، امتیازات اجتماعی اول از همه به گروه مریدان تعلق می گیرد. چرا که همین مریدان هستند که پایه های قدرت حاکمان را محکم می کنند و در روزهای سخت و بحرانی به خدمت و کمک حاکمان می آیند. یا لااقل حاکمان و مرید پروران به امید آن هستند.

وقتی که فرهنگ سرسپردگی و خدمتگذاری جای فرهنگ شهروندی و وظایف و حقوق آن را بگیرد معلوم است که از اخلاق و حس همبستگی اجتماعی چیز زیادی باقی نمی ماند. در سیستم مرید پرور هر کس باید گلیم خودش را از آب بیرون بکشد. هر کس باید به نوعی در جایگاه خدمت به حاکم قرار بگیرد و هر چه واضح تر و بهتر این را برجسته کند. باید هر چه بیشتر حقیر شد و کمر به خدمت بست، چرا که راه رسیدن به امکانات اجتماعی (هر چقدر هم ابتدایی باشند) از این راه کوتاه تر و مطمئن تر می شود.
با اینکه حاکمان ادعای جامعه ی اخلاقی و معنوی می کنند، ولی به نظر من در جوامع مرید پرور آنچه که قبل از هر چیز بی ارج و مقدار و پایمال می شود همین معنویت و اخلاقیات اجتماعی و حس همبستگی و احترام انسانی است.