دوستانی که اندیشه های دکتر سیدجواد طباطبائی را درباره ی موضوع تجدد و گذار از سنت دنبال می کنید، خواندم که کتاب تازه ی ایشان در تهران منتشر شده و نام کتاب «نظریه حکومت قانون در ایران» است. دنباله ی کتاب قبلی ایشان است به نام «مکتب تبریز».
تا جایی که در این معرفی کوتاه در سایت تلاش خواندم، کتاب به نوعی نقد نظرات دکتر آجودانی به نام "مشروطه ایرانی" هم هست. و بخصوص در مورد رساله ی«یک کلمه» مستشارالدوله که نویسنده در رساله اش با آوردن نقل قول هایی از قرآن و مقایسه ی آنها با بعضی مواد قانون اساسی فرانسه می خواست ثابت کند که قوانین مدرن که در قانون اساسی فرانسه وجود دارند، هیچ منافاتی با قوانین اسلامی ندارند و حتی پیش از آن قرآن و فقه اسلامی همه ی آنها را مطرح کرده اند.
به نظر طباطبائی این برداشت ها و تلاش کسانی مثل مستشارالدوله، تعادلی میان نظام سنت و نظام تجدد ایجاد می کرد. در حالیکه آجودانی روی تقلیل گرایی و درهم آمیزی مفاهیم مهم تجدد مثل ملت، آزادی، پارلمان، قانون، حقوق ملت و مانند اینها توسط امثال مستشارالدوله تاکید می کند.

به نظر من هم، بر خلاف نظر طباطبائی، مفاهیم دینی که مستشارالدوله تلاش می کرد ثابت کند فرقی با مفاهیم مدرن ندارند در یک چارچوب اجتماعی و اندیشگی دیگر بوجود آمده بودند و قرار بود تا مسائل جامعه ی سنتی را حل و فصل کنند. بعنوان مثال مسئله ی پارلمان و مجلس مشروطه بعنوان نهاد اصلی قانونگذاری بر اساس خرد جمعی انسان ها، بطور کلی با موضوع "مشورت" در نظام اندیشه ی سنتی دینی تفاوت داشت. و یا مفهوم آزادی بطور کلی و از اساس با مفهوم دینی آن فرق داشت. مفهوم مدرن آزادی درباره ی انسانی صدق می کرد که در درجه ی اول سرنوشت اش و کارهای کرده و ناکرده اش بر روی زمین به دست خودش است. همینطور عدالت در نظام سنتی به معنای عدالت شرعی بود در حالیکه مفهوم جدید، عدالت طبیعی میان انسان ها صرف نظر از جنسیت، باور دینی و مانند اینها بود.

از طرف دیگر معلوم نیست که خود روشنفکرانی مثل مستشارالدوله هم واقعا برداشتی مثل آنچه روی کاغذ می نوشتند داشتند. در بسیاری موارد هدف آنها این بود که فشار روحانیون سنتی را نسبت به جنبش مشروطه سبک کنند و اتهامات بیدینی و مانند اینها را از روی خودشان و جنبش مشروطه بردارند. به نظر دکتر آدمیت، اتفاقا مستشارالدوله دقیقا جزو همین روشنفکران بود که تناقض اندیشه ی سنتی را با اندیشه ی مدرن می شناختند اما فکر می کردند اینطور می توانند هم "مصلحت اندیشی سیاسی" کنند و هم اینکه از "نفوذ دین در مردم" استفاده کنند و آنها را به جنبش بکشانند و یا لااقل آنها را از ترس بدینی بَری نکنند.

کسی که همان موقع با روشنفکرانی مثل مستشارالدوله رابطه ی نزدیکی داشت و در عین حال این برداشت های مصلحت جویانه ی آنها را نقد می کرد میرزا فتحعلی آخوندزاده بود. مثلا در مورد مسئله ی عدالت مدرن (بر اساس حقوق طبیعی)، که مستشارالدوله آن را مساوی با عدالت شرعی می دانست آخوندزاده می نویسد: "شما در باب اجرای عدالت به احکام شریعت تمسک کرده اید... اگر شریعت چشمه ی عدالت است، باید اصل اول را از اصول کنستتسیون (مشروطه) که مساوات در حقوق است... مع مساوات در محاکمات مجری بدارد. اما شریعت برای جنس مرد و زن حقوق مساوی قائل نیست. همینطور در محاکمات شرعی حقوق غیر مسلمان ذمی مساوی فرد مسلم نیست. خداوندا این چه قانون است، این چه دیوان است که قاضی شرع شهادت ذمی را نمی پذیرد؟ حال آنکه مساوات در محاکمات اصل مطلق عدالت است". این نقل قول را از کتاب «اندیشه های میرزا فتحعلی آخوندزاده" نوشته ی دکتر آدمیت آوردم.

بهر حال از این نمونه های ناهمخوانی مفاهیمی که در نظام اجتماعی و اندیشه ی سنتی شکل گرفته اند با مفاهیم دوران مدرن، فراوان است. مسئله اینجاست که ممکن است بتوان با این تقلیل گرایی ها و مصلحت اندیشی ها در کوتاه مدت فشاری را از روی جنبش تجددخواهی برداشت، اما تجربه ی خود ما نشان داد که همزمان درک خود ما هم از همان مفاهیم مدرن به جایی می رسد که اینها پوسته ای می شوند برای همان نظام سنتی ولی با پوشش جدید و باصطلاح ظاهر مردم پسند.

خواندن کتاب تازه ی طباطبائی باید جالب باشد چون همین اختلاف نظرهاست که شاید بتوانیم از درون آنها این گره تاریخی خودمان را در این برزخ میان سنت و تجدد باز کنیم.
کتاب «نظریه حکومت قانون در ایران» از طرف انتشارات ستوده منتشر شده است.