وقتی در وبلاگم یادداشتی درباره ی ریشه های تاریخی اسطوره ی دینی طوفان نوح نوشتم، باعث آشفتگی خیال بعضی ازخوانندگان آن شد. هنوز هم گاه گاه ایمیل هایی می گیرم که تاکید می کنند طوفان نوح و مانند آن، روایت های دینی هستند و فارغ از هر چیزی اضافه بر آن. به نظر من مشکل در این است که این دوستان، دین را که یک پدیده ی اجتماعی است از بسترتاریخی و فرهنگی آن جدا می کنند.
امروزه که تاریخ بسیاری از اسطوره ها و مراسم و مناسک فرهنگی و دینی شناخته شده است، بیشتر و بیشتر رابطه ی این اسطوره ها با هم آشکار می شود. حتی خود پیروان دین ها هم ناچارند این رابطه های تاریخی و فرهنگی را به حساب بیاورند. تازه ترین آنها را در این مصاحبه ی آقای سروش خواندم.

از طوفان نوح که بگذریم، مقایسه ی چند تا از پایه ای ترین اسطوره های کتاب عهد عتیق (یا همان تورات) با اسطوره های بین النهرینی و بخصوص آشوری و بابلی و سومری نشان می دهد که روایت های تاریخی کتاب تورات از روایت های قدیمی تری گرفته شده اند. من سعی می کنم اینجا چندتایی را در مقایسه با اسطوره های سومری بیاورم. یادمان باشد که فاصله ی زمانی اسطوره های سومری با روایت های دینی عبری تورات چیزی حدود سه هزار سال یا بیشتر است، یعنی از فاصله ی زمانی نوشته های "عهد عتیق" با زمان هم بیشتر. اسطوره های عهد عتیق، پایه ی اسطوره های دینی ادیان ابراهیمی را تشکیل می دهند.

کرامر بزرگترین محقق سومر شناس دسته بندی جالبی را از این شباهت های تاریخی اسطوره های سومری با اسطوره های کتاب عهد عتیق، تهیه کرده است. پایه و اساس این شباهت ها ترجمه و بررسی لوح های گلی سومری است که از اواخر قرن نوزده در سرزمین قدیم سومر (عراق امروزی) کشف و جمع آوری شدند. من نمونه هایی را در اینجا می نویسم. خودم کنجکاو بوده ام، گفتم شاید بعضی از دوستان هم علاقمند باشند (یا علاقمند بشوند).
1- در کتاب پیدایش در عهد عتیق آمده است که روح خداوند آسمان و زمین را از هم جدا می کند. طبق اسطوره های سومری انلیل (Enlil) خدای هوا ست که وظیفه ی جدا کردن آسمان و زمین را بعهده دارد. هم اقوام سومری و هم اقوام عبری معتقد بودند که در ابتدا دریای اولیه ای وجود داشته که تمامی کیهان (آسمان و زمین) در آن غوطه ور بوده است و بعد توسط انلیل (سومر) یا Ruach Elohim روح خداوند (تورات) از هم جدا شده اند.
2- این یک روایت دینی شناخته شده است که خدا انسان را از گِل سرشته و در بینی او نفس زندگی دمیده است. این باور ریشه در روایت های سومری دارد که انکی (Enki) خدای عقل، انسان را از گل می سازد و در بینی او نفس زندگی می دمد. در هر دو اسطوره های عبری و سومری، وظیفه ی انسان خدمت به خدایان است که البته در عبری، یک خداست.
3- در باورهای سومری و عبری، کلام و فرمان مقدس "بشو" جای مخصوصی دارد و خدایان با کلمه (فرمان مقدس) اراده شان را عملی می کنند.
4- اندیشه ی بهشت بعنوان باغی که خدایان و فرشتگان و مقدسین، جاودانه در آن زندگی می کرده اند و در شرق قرار دارد، از سومر وام گرفته شده است. کتاب پیدایش در عهد عتیق (2:5) تا (2:8) از باغ عدن می گوید که آب از زمین بیرون می آمد و در آن جاری می شد (چون هنوز باران بوجود نیامده بود) و در آن درختان و میوه ها وجود داشت. و آدم که هنوز از آنجا رانده نشده بود در آن باغ عدن سکونت داشت. طبق اسطوره های سومری، اسم باغ خدایان و مقدسین، دیلمون (Dilmun) بود که در شرق سومر قرار داشت و در آنجا هم آب از درون زمین می جوشید و آنجا را سرسبز می کرد. بعضی ها محل این باغ اسطوره ای را در نواحی جنوب ایران و بحرین امروزی می دانند.
5- به نظر می آید که اندیشه ی داشتن یک رابطه ی شخصی با خالق هم (مثل ابراهیم با خدای اش) ریشه در باورهای سومری دارد که بر طبق آن هر مرد بالغ سومری و رئیس خانواده خدایی شخصی داشت که بصورت معنوی و شهودی از طریق خط پدری نسل به نسل منتقل می شد، مثل رابطه ی یهوه و پدرسالاری یهود.
6- حالا دیگر معلوم شده است که قوانین تورات ریشه در قوانین حمورابی در آشور دارند و از طرف دیگر نشان داده شده که خود قوانین حمورابی هم یکباره بوجود نیامده اند و از قوانین جوامع آکاد و سومر گرفته شده اند.

البته کرامر نوعی رابطه ها و شباهت های مجرد هم می آورد مثل رابطه ی زوج های متضاد در اسطوره های سومری که بعدها پایه ی روایت هایی مثل داستان هابیل و قابیل را می سازند. اینجا دیگر شباهت فرهنگی مستقیم نیست بلکه نوع و تیپ تفکر و برداشت های فرهنگی هستند که به هم شباهت دارند.
بهرحال اسطوره های دینی هم یک باره نمی توانسته اند خلق شده باشند و به نوعی با فرهنگ بومی و تمدنی خودشان در ارتباط اند، گاهی خیلی مستقیم که من سعی کردم چند نمونه را بیاورم و خیلی وقت ها هم غیر مستقیم در طول این زمان طولانی.