وبلاگ پویا: معرفی یک کتاب در تاریخ فکر شیعی- مکتب در فرایند تکامل

فکر می کنم امروزه این یک نظر پذیرفته شده است که می توان به دین بعنوان بخشی از فرهنگ و وسیله ی ارتباط میان افراد اجتماع نگاه کرد. یعنی به جای اینکه مثلا بدنبال بررسی روانشناسانه ی دین باشیم، آن را در زمینه ی فرهنگ و تاریخ نگاه کنیم. به جای اینکه تمرکزمان روی آگاهی و برداشت خاص و ایمان شخص متدین از متون دینی اش باشد، به کارکرد دین در بستر فرهنگ و اجتماع نگاه کنیم. عناصر مهم دین مثل اسطوره ها، نشانه ها و مراسم (مناسک یا Ritual) کارکرد فرهنگی و ارتباطی دارند.
در این برداشت، برای شناخت دین و مذهبی، لازم نیست که کسی حتما پیرو آن دین باشد و از طرف دیگر مشکلی هم نیست که پژوهش گر مومن، تا وقتی که در این زمینه ی فرهنگی کار می کند، به بررسی آن دین یا مذهب بنشیند.
خیلی کوتاه بگویم که این طرز نگاه به پدیده ی دین، هم با نگاه تقلیل گرایانه و هم با نگاه ماهیت گرایانه تفاوت دارد. نگاه تقلیل گرایانه، همه ی عناصر دین را در یک چارچوب و زمینه ی غیر دینی توضیح می دهد. این دیدگاه بدنبال پیدا کردن ریشه ها و علت های پدیده ی دین در روانشناسی فردی (مثل فروید) یا جامعه شناسی (مثل دورکهایم) است.
دیدگاه ماهیت گرایانه بر عکس، می خواهد به دین بعنوان پدیده ای که وابسته به هیچ چیز نیست و بطور مقدس و بی ارتباط با سایر پدیده های فرهنگی وجود دارد، نگاه کند (مثل الیاده). در دیدگاه ماهیت گرایانه، ذات مقدس در مرکز توجه است.
شاید یکبار در این باره نوشتم، موضوع خیلی جالبی است و بخصوص برای ما که یک جامعه ی مذهبی داریم و دین و مذهب اینقدر در زندگی اجتماعی و سیاسی ما دخالت مستقیم دارد. خوب است بدانیم که از چه منظر یا پرسپکتیوی به دین می پردازیم.

بگذریم ... که این همه مقدمه چینی برای این بود که بگویم سید حسین مدرسی که هم تحصیلات بالای حوزه ای دارد و هم تحصیلات عالی دانشگاهی و حالا هم استاد دانشگاه در پرینستون آمریکاست، از همان دیدگاه فرهنگی-تاریخی و نه لزوما ماهیت گرایانه به بررسی تاریخ شیعه گری پرداخته است. اسم کتاب تقریبا کمیاب مدرسی "مکتب در فرآیند تکامل" است. که یک عنوان فرعی هم دارد: "نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین".
مدرسی با اینکه به نظر می رسد آدم مومنی به مذهبش باشد، در این بررسی تاریخی بعنوان یک پژوهشگر بی طرف به شکل گیری اندیشه های شیعه گری و تحولات آن در طول زمان، پرداخته است. خود مدرسی در مقدمه ی کتابش می نویسد: "آنچه در این دفتر آمده تاریخ فکر است نه تجزیه و تحلیل مبانی عقیدتی یا نقد و بررسی باورهای مذهبی". و البته اگر از جمله بندی ها و مفاهیم کلیشه ای بگذریم. بدون شک مقداری از آن از اعتقاد نویسنده است و شاید مقدار زیاد تری برای اجازه ی انتشار. برای داوری بهتر باید متن انگلیسی کتاب را نگاه کرد.
کتاب "مکتب در فرآیند تکامل" که بر اساس منابع دست اول فراهم شده چهار بخش اصلی دارد:

حقوق و مسئولیت ها: تکامل مفهوم امامت در بُعد سیاسی و اجتماعی. در اینجا نگاه مدرسی به تحول در برداشتی است که در طول تاریخ اولیه ی شیعه نسبت به امامت و جود داشته است. و اینکه اولا پیروان این مذهب در قرن های اولیه، به امامان شیعه بعنوان علمای برجسته ی دینی از خانواده ی پیامبر اسلام نگاه می کردند و مفاهیمی مانند معصومیت و علم مطلق و علم غیب بعدها بود که بوسیله ی متکلمین شیعه ایجاد شد. از طرف دیگر در اوایل کار، شیعیان از امامان شان انتظار داشتند که آنها رهبری سیاسی مردم را در دست بگیرند و بعنوان رهبران جنبش های اعتراضی مردمی بر ضد حکومت ها عمل کنند. اما وقتی دیدند امامان شان مایل به شرکت در جنبش های اعتراضی نیستند کم کم از این انتظارات شان هم نسبت به امامت کم کردند.
یک نمونه امام پنجم بود که شیعیان انتظار داشتند رهبری جنبش آنها را در عراق بعهده بگیرد که او از این کار سر باز زد. بیست سال بعد وقتی که همه چیز برای سرنگونی حکومت بنی امیه فراهم بود، امام ششم از شرکت فعال در جنبش اعتراضی خودداری کرد و حتی توصیه کرد که تبلیغ شیعه گری و پیوستن دیگران به شیعیان هم نکنند.
بدین ترتیب به قول نویسنده ی کتاب از اینجا بود که نظر مردم، بیشتر به جنبه ی مذهبی امامان شان جلب شد. و مفاهیمی مانند عصمت و علم مطلق در این جای کار بود که شکل گرفتند.

بخش دوم کتاب درباره ی گرایش های مختلف شیعه است که از ابتدای مطرح شدن این مذهب رواج پیدا کرد. نویسنده از اندیشه ی فوق بشری بودن، عمر جاودان و بازگشت امامان شروع می کند. او اندیشه های شیعی را به 3 بخش تقسیم می کند و آنها را تقریبا مفصل معرفی می کند: غلات (یا غلو کنندگان) که فکرهای افراطی داشتند مثل خدا بودن امام اول یا داشتن علم غیب و مثل اینها. مقصّره که از مخالفان غلات بودند و میانه روها. محور بحث های این گروه ها در نقشی بوده که برای امامان و ماهیت آنها قائل بودند.

بخش سوم درباره ی بحران رهبری و نقش راویان حدیث است که در اینجا نویسنده درباره ی گروه های شیعیان می نویسد که بر سر مسائل سیاسی یا مالی در هر دوره ای با امامان شیعی به نوعی اختلاف پیدا می کردند. این گروه های شیعیان از هر نوع گرایشی که بودند بخاطر اعتقاداتشان و تعارض این اعتقادات با وقایعی که در طول زندگی امامان و بخصوص پس از درگذشت هر یک از آنها رخ می داد دچار بحران اندیشگی و سیاسی می شدند. یک نمونه ناراضی بودن شیعیان از کنار کشیدن امام ششم از مبارزه با امویان بود که باعث بحران سیاسی در میان شیعیان شد. نمونه های مستندی را نویسنده می آورد و از جمله اینکه شیعیان در آن روزگار اندیشه ی مهدویت و امام زمان و غیبت را برای هر کدام از امامان قائل بودند. مثلا بعد از درگذشت امام هفتم، بیشتر شیعیان منتظر بازگشت او پس از هشت ماه بودند.
نمونه های دیگری هم در کتاب هست از جمله سوء استفاده های مالی بعضی از وکلای امامان که به شهرهای عراق و ایران برای جمع آوری وجوهات و سهم امام از پیروان شان می فرستادند. بحران رهبری به گفته ی نویسنده به جایی رسید که طبق روایتی امام یازدهم گله می کند که هیچیک از امامان پیش از او اینقدر مورد شک و تردید مردم قرار نگرفته بودند. نویسنده شرح کاملی از وقایع مربوط به موضوع جنشینی امام یازدهم و اختلافات مالی و ارثی میان برادر و مادر امام یازدهم می آورد که نقش بزرگی در بحران میان گروه های شیعیان داشته است.

در بخش آخر نویسنده درباره ی بحث های کلامی و نقش اندیشمندان شیعی می نویسد که چگونه پایه های عقیدتی مذهب شیعه را مدون کردند.
کتاب چند ضمیمه ی مهم هم دارد که متاسفانه مترجم از زبان عربی به فارسی ترجمه نکرده است!
همینطور تعدادی از نقل قول ها هم که به زبان عربی است به فارسی ترجمه نشده که این هم به نظر من نقص بزرگی است.

فکر می کنم کتاب خیلی خوبی است که به خواندن دقیق آن می ارزد و می تواند از مراجع خوب برای شناخت تاریخی برداشت ها و طرز فکر دینی در کشور ما باشد. پیش از همه نشان می دهد که اعتقادات و برداشت هایی که مقدس و تغییرناپذیر و ازلی و ابدی به نظر می رسند، فقط می توانسته اند در یک زمینه ی تاریخی و فرهنگی مشخص و خیلی وقتها حتی بحرانی شکل گرفته باشند.
مطمئنا خواننده ی کنجکاو این کتاب را بالاخره می تواند تهیه کند.

من هم با این کتاب مکتب در فرایند تهاجمات تاریخی از طریق معرفی سایت آینده روشن آشنا شدم. قسمت نظرات کامنتی را دیدم که بد نیست شما دوست خوبم شاید دوست داشته باشی ببینی:
قفسه کتابخانه مجازی سایت بینش نو
http://www.binesheno.com/Files/books.php
كتاب مکتب در فرایند تهاجمات تاریخی در اينترنت
نسخه الكترونيك كتاب " مکتب در فرایند تهاجمات تاریخی" در سايت اينترنتي بينش نو منتشر شد.

به گزارش آينده روشن، اين كتاب مجموعه مطالبي است که به صورت کنفرانس در جلسات متعددي در حلقه جمعي از اهل دانش ارائه شده است. سپس با اصلاحاتي و تکمله¬هائي به روي کاغذ پياده شده است.

اين كتاب در دو بخش ارائه شده و به نقد و بررسي "مكتب در فرايند تكامل" پرداخته است كه در بخشي از عناوين آن مي توان عنوان ها: علم پيامبر (ص) منحصر به وحي نيست، مردم قم و علم غيب امام، شيعه ولايتي و شيعه وصايتي، بهانه ای نادرست براي ادعاي بزرگ، مدرسي به شدت عصباني است، گناه نجاشي و آقا بزرگ (!)، اقدام پیشگیرانه، مخفي کردن يکي از دو مناره، باز هم تکفيرِ تکفير اشاره كرد.

اين كتاب مجموعه اي نقد و بررسي كتاب" مکتب در فرآيند تکامل" تاليف مدرسي است كه به القائات اين كتاب پاسخ داده شده و انحرافات فكري مولف در اين جا بررسي و ريشه يابي شده است.

سايت اينترنتي "بينش نو" در كتابخانه خود مجموعه اي از كتاب هاي مفيد كه برخي از آن ها به موضوعات موعودگرايي و آخرالزمان مربوط است ارائه نموده كه مطالعه آن براي كاربران مي تواند مفيد واقع شود.

علاقمندان براي دسترسي به كتاب " مکتب در فرایند تهاجمات تاریخی" و نيز كتاب هاي ديگر اين كتابخانه مي توانند از لينك "بينش نو" در همين صفحه استفاده نمايند.
http://www.binesheno.com/Files/books.php

سايت وزين آينده روشن
با سلام
دو پيشنهاد دارم
اول اينكه نسبت به درج نظر خوانندگان و افراد بي مبالاتي مثل كامنت گذار : جمعه 6 ارديبهشت 1387 ساعت 17:25
كه بي منطقي را با منطق لاپوشاني مي كند و نسبت به اساتيد و نويسندگان اين مرز و بوم اهانت مي كند دقيق باشيد. عدم درج نظر چنين كساني قطعا با آزادي بيان منافات ندارد. بلكه اين امكان امكان تحدي و حتك حرمت برخي افراد بي مبالات كه به حريم ديگران وارد مي سازند را حفظ مي نمايد.
آزادي حريم و حفظ شان و منزلت متفكرين و انديشمندان اين مرز و بوم لازمه يك گفتمان منطقي است.
دوم اينكه : با يك جستجوي ساده مي توان به انبوهي از سايت ها و وبلاگ ها دست يافت كه كتاب مكتب در فرايند تكامل در آن منعكس است و اين كار بر محترم مي تواند در آنجا اظهار نظر انديشمندانه خود را داشته باشد.
برخي از اين سايت ها نسبت به چاپ چنين كتاب موهن معترض بودند. و تصور مي كنم از جمله اين سايت ها همين سايت وزين آينده روشن هم باشد.
از شكوه و اعتراض چه سود وقتي كه پاسخي درخور به اين دست نوشته هاي موهوم مدرسي داده نشود؟
اما اكنون كه چنين كتابي در عرصه اينترنت نشر و به پاسخوگويي بر آمده است چنين مظلوم و تنها مانده است. آنهايي كه معترض بودند چرا ننوشتند و چرا از در پاسخ بر نيامدند. و اكنون كه پاسخي هست چرا در برابر آن سكوت پيشه كرده اند.
كتاب مكتب در فرايند تكامل مدرسي بالغ بر 15 هزار تيراژ به فروش مي رسد و تا آنجا كه من مي دانم تا سه بار و در هر چاپ با تيراژ 5000 جلد تجديد چاپ مي شود.
اين مسله از دو حالت خارج نيست يا دست هايي پنهان در نشر و ترويج اين كتاب موهن از چرخه تاليف و ترجمه تا مجوز و چاپ و مافياي پخش كتاب وجود دارد و يا اينكه مشكلي در عرصه فعاليت هاي علمي از متفكرين تا محصلين ما هست.
كه نتوانسته اند و نتوانسته ايم پاسخي درخور به اين نوع از هجمه ها و يورش ها بدهيم.
من اين كتاب مدرسي را مطالعه نمود ه ام ايشان با زيركي و اغواگري در تمام سطور كتاب پيش مي رود. به طوري كه هم موفق مي شود مجوز چاپ كتاب را بگيرد و هم اين كه ذهن خواننده را نسبت به امامت و ولايت و جايگاه عقل و حتي اقتصاد تشيع مردد و دچار ابهام سازد.
اما عرضم به اين دوست گرامي كه تمام كامنت هاي ايشان را دقيقا مطالعه كردم و در واقع جزو كامنت هاي معترض نسبت به كتاب مكتب در فرايند تهاجمات تاريخي مي باشند.
ايشان در مراحل اوليه گفتگو مدعي دانش آموزي و دانشجويي بودند اما به ناگاه درايت از كف نهاده و نسبت به نويسنده محترم كتاب جسارت مي نمايند و به گونه اي كودكانه كه حاكي از بلاهت ايشان است از در استحزا و تمسخر بر آمده و كامنت گذار مقابل خود را حتاكي مي نمايد.

اولا چنين روشي شايسته يك گفتمان منطقي كه خود پيش از اين مدعي آن است نمي باشد. در ثاني من از لينك همين صفحه به سايت بينش نو كه اين كتاب در آن به انتشار رسيده سر زدم و دقيقا در صفحه نخست همين سايت جايي براي اظهار نظر و سوال و پاسخ هست. آيا شايسته نيست كسي كه ادعاي دانش آموزي و دانشجويي دارد به همان منبع مراجعه و از آن درگاه پاسخ بشنود؟ و در صورت عدم ارايه پاسخ از آن منبع به شكل منطقي و خرد ورزانه نسبت به نقد و بررسي منطقي كتاب اقدام نمايد.
خدا را شكر اين امكان در عرصه اينترنت و سايت و وبلاگ براي حتي مبتديان نيز مهيا و حاضر است. پس چه نيازي به اين است كه ايشان به روشي غير منطقي متوسل و از در استحزا و تمسخر بر آيد.
به نظر مي رسد جناب مدرسي و طرفدارن ايشان ماهيت اصيل خود را رفته رفته نشان مي دهند. او كه تلويحا و با استادي و زيركي تمام به نفي مهدويت و امامت و جايگاه عقل در تشيع پرداخته در اينجا كامنت گذار محترم ( جمعه 6 ارديبهشت 1387 ساعت 17:25 ) درايت از كف نهاده و با صراحت و مستقيما به تشيع حمله مي نمايد. و فقه و حقوق تشيع و كتاب قرآن را زير سوال مي برد.
كار بر محترم حد اقل انتظار جفا از يك مدعي شيعه كه جنابعالي باشيد نيست. با وجود چنين دوستاني چه نيازي به دشمن!! خوب بهتر است به ليست اين كتاب هاي معتبر دانشگاهي كه اخيرا به نشر آن نيز نايل آمدند كتاب فتنه را نيز بيفزاييد. حتي مي توانيد به مجلات علمي و آكادميك ايشان كاريكاتور هاي موهن را نيز بيفزاييد.
هر چند به عقيده من براستی با معاندین غربی و حتی روشنفکران سکولاریسم که به صراحت اصل اسلام را نشانه می روند و به بداهت در نفی ان می کوشند سخن گفتن و یا حتی اندیشه های آنان را به مصاف و دوئل منصفانه طلبیدن نیکوست. چون صراحت آنان تکلیف ما را با آنان روشن و مبرهن می سازد. اما با امثال جناب مدرسي و شما عالي جنابان چه بايد گفت. در حالي كه نداي تشيع سر مي دهيد به فروپاشي و واپاشيدگي آن كمر مي بنديد.
جناب مدرسي با زيركي و با اغواگري انديشمندانه تمام اصول تشيع از مهدويت و تعقل و عصمت ...را نفي و بدتر از آن باز هم داعيه تشيع دارد.
من به نوبه خود از سايت آينده روشن از معرفي اين كتاب تشكر مي كنم و اميد وارم كه سايت هايي كه به نشر كتاب موهن مدرسي معترض بودند در همين صف قرار گيرند.