دوستانی که موضوع تجدد و گذار جامعه از سنت به مدرنیته از دغدغه های تان است شاید تا حالا خوانده اید که کتاب "اندیشه ی ترقی و حکومت قانون-عصر سپهسالار" نوشته ی فریدون آدمیت بعد از سال ها تجدید چاپ شده است. فکر می کنم، یعنی در سایت بی بی سی خواندم که پس از سی سال.
چاپی که من دارم تاریخ 2536 شاهنشاهی را دارد که همان 1356 خورشیدی است. فکر می کردم شاید اوایل انقلاب هم تجدید چاپ شده که اینطور نبوده است.
میرزا حسین خان سپهسالار از زنجیره ی تجددخواهانی بود که در دستگاه قاجار به قدرت و حکومت رسیدند، پس از عباس میرزا در دوران فتحعلی شاه و امیرکبیر در دوران ناصرالدین شاه.
این آدم ها که اسم اصلاح طلب به معنای واقعی برازنده ی آنهاست، در کنار روشنفکران دیگر مثل آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی از پایه گذاران فکری جنبش مشروطه بودند. اهمیت کسانی مانند سپهسالار در این است که در مقام قدرت و حکومت هم قرار داشتند و می توانستند افکار ترقی خواهانه شان را با وجود محدودیت های دربار و روحانیون تا حدودی به عمل هم در آورند. که در این کتاب دکتر آدمیت مثل همیشه با آوردن اسناد دست اول و تحلیل روشنی از آنها، درباره ی اندیشه ها و کارهای سپهسالار می نویسد. از ایده های سپهسالار می گوید مثل ضرورت تعقل گرایی و کنار گذاشتن منطق سنتی "باری به هر جهت"، از ضرورت تدوین قانون و نهادهای حکومتی مثل شورای دولت و تعیین وظایف دولت و همینطور انتشار روزنامه و اولین مدارس جدید.
سپهسالار از دوران جوانی که در ترکیه عثمانی خدمت می کرد با مفاهیم جدید مثل ملیت، ملت خواهی، وطن، آزادی شخصی و مشروطه و قانون اساسی آشنا شده بود و همین شناخت پایه ی فکری کارهای بعدی او را تشکیل می داد.
منظورم در اینجا معرفی سپهسالار نیست. منظورم این است که شاید کنجکاوی دوستانی که کتاب را ندیده اند جلب شود و بخواهند خودشان بیشتر بخوانند.
روش کار و تحلیل دکتر آدمیت بی گمان روی متفکران جدید ِ موضوع تجدد مثل سید جواد طباطبایی و ماشاالله آجودانی تاثیر گذاشته است. یکی از این کارها همین کتاب "اندیشه ی ترقی" است.
----------
جالب این است که روزنامه ی کیهان هم به استقبال چاپ دوباره ی این کتاب رفته، منتها به شیوه ی همیشگی تهمت و ناسزا و پرونده سازی، هم برای نویسنده ی زنده و هم برای شخصیت از دنیا رفته ی کتاب. کاری به آنچه که نویسنده ی کیهان نوشته ندارم که ارزش علمی ندارد و بیشتر کپی برداری از نوشته های "تاریخ سازانی" مثل عبدالله شهبازی است.

در مورد فراماسون بودن تجددطلبان دوران قاجار، باید تاکید کرد که مجمع هایی که به عنوان فراموشخانه در آن دوران تشکیل شدند اولین اجتماعات و محفل های روشنفکری بودند که با کپی برداری از محافل سری اروپایی بوجود آمدند. این کپی برداری هم به این علت بود که در کشورهای شرقی و از جمله ایران، تشکل و حزب و نهادهای اجتماعی ریشه ای نداشتند و اصولا وجود نداشتند. ولی این کپی برداری به معنی وابستگی و داشتن منظورهای مخفیانه و پلید بیگانه پرستی نبوده است.
این محافل فراموشخانه در ایران، محفل های روشنفکری بودند که به گفته ی آدمیت "پرداخته ی عناصر گوناگون است. در واقع تالیفی است از اصالت عقل، مشرب انسانیت، فلسفه ی علمی تحققی و اصول اعلامیه حقوق بشر".
طبیعی بود که این افکار و اندیشه های جدید چقدر با منافع درباریان تضاد داشت و مخفی بودن آنها اتفاقا بیشتر به خاطر فشارهای دربار و روحانیون سنتی بود که کوچکترین فکرهای تازه را با چماق تکفیر و بی دینی می کوبیدند .

سالهاست به این نتیجه رسیده ام که در این مورد تاریخی هم ما دچار یک تابوی خود ساخته شده ایم. یعنی بخاطر محدودیت ها و "نباید" ها درست روی این محافل روشنفکری دوران قاجار کار علمی نشده است. فقط کسانی در این میان، حرفشان قابل طرح بوده که همان تابوی فراماسونری را تقویت کرده اند و با یک تهمت وابستگی به بیگانه در ِ بحث و تحقیق را بسته اند.
از این تابوها زیاد داریم. هنوز روی بسیاری از روشنفکران و فعالان دوران مشروطه که یا همان موقع و یا قبل از آن، بابی ازلی بودند کار تحقیقی درست نشده است. مثلا این را در نظر بگیریم که عقاید دینی بابیه و شریعت آنها از نظر دینی بودن چندان فرقی با دین های پیش از آنها ندارد. اما روشنفکرانی که رادیکال ترین و مترقی ترین کارنامه را در دوران مشروطیت دارند از پیروان این گروه بوده اند. نمونه ها کم نیستند: از میرزا آقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی تا یحیی دولت آبادی و ملک المتکمین و حتی شاید سید جمال واعظ. به نظر می رسد که ارتباط چندانی میان باورهای دینی آنها یعنی بابیه و ازلیه و کارهای روشنفکری شان وجود ندارد. خوب، روی اینها باید کار و تحقیق کرد.
چند نمونه از این افکار دینی بابی و ازلی را می توانیم از روی بحث هایی که بابی ها با ادوارد براون در طی سفرش به ایران داشته اند، بخوانیم. براون در سفرنامه اش "یک سال در میان ایرانیان" مفصل از بحث های اش با بابی ها در شیراز و یزد و کرمان می نویسد. به نظر من آن افکار و عقاید نتیجه اش به روشنگری و عقل گرایی که پایه های تجددخواهی اند نمی رسد. ولی در عمل می بینیم که فعال ترین ها و روشنفکر ترین های مشروطه از این گروه می آیند. بدون اینکه جواب روشنی برای این چرا ها پیدا کنیم. به خاطر این که این مسائل جزو تابوهای فکری ما هستند و موقعیتی برای گفتگو و بررسی باز نیست.