پیتر برگر جامعه شناس معروف در جایی می نویسد: "تجدد یا مدرنیته به دلایل قابل فهم، تمام یقین های دیرپا و قدیمی را در هم می ریزد. تردید و شک در یقین های گذشته وضعیتی است که بسیاری از مردم قادر به تحمل آن نیستند و بنابراین هر جنبشی - حتی اگر دینی و مذهبی هم نباشد- ولی وعده ی یقین ِ تازه و غلبه بر تردید ها را بدهد، بازار ِ گرمی پیدا خواهد کرد".

سنت همیشه با مفاهیم و طرز فکر و برداشت و فرهنگ و زبان و رسم و رسومی سر و کار دارد که در طول صدها و هزارها سال ها شکل گرفته و تقویت شده اند. مدرنیته یا تجدد همانطور که در بالا نوشتم، پایه اش در تردید و نقد باورهای گذشته است. باورهایی که چقدر واقعی و اصیل و طبیعی، پیش ما جلوه می کنند. سنت ها و باورها بر این ایده استوارند که هستی، میان ثبات الهی و آشوب ( (chaosشیطانی در نوسان است و این سنت و باورهای آن هستند که به آشوب شیطانی نظمی می دهند و زمینه را برای زندگی آدمی فراهم می کنند. این باور قدیمی به آشوب اولیه و نظم الهی بعدی، پایه و اساس دین و مراسم مذهبی کاهنان را در سومر و مصر باستان تشکیل می داد. می خواهم بگویم از یک سابقه ی طولانی حرف می زنیم.

از اولین و مهم ترین نمونه های این تردید، در هم ریخته شدن باور مردم به جهان و مرکزیت زمین در آن بود. تصورات مردم از جهان و هستی لااقل دو هزار سال بر پایه ی باورهای ارسطویی می گذشت. باورهایی که پایه ی استدلال های دینی مسیحی را تشکیل می داد. پیشرفت علوم نشان داد که باورهای گذشته چقدر غیر واقعی و سست بوده اند.
ضربه ی بعدی به یقین سنتی، انسان را از جایگاه مخلوق منحصر بفرد خداوند و خلیفه ی او در روی زمین، به یک شاخه از زنجیره ی غیر خطی تکامل موجودات زنده تبدیل کرد. شاخه ای که نه از روی برنامه و قصد قبلی کسی و نیرویی و عقل کلی، بلکه فقط از روی قوانین طبیعی به اینجا رسیده است.

هنوز هم قبول این نتیجه گیری های علمی برای عده ی زیادی قابل قبول نیست. آن هم که نمی تواند از باور سنتی دست بکشد تلاش می کند خود ِ این نتیجه گیری ها را با باورهایش هماهنگ کند. البته بدون اینکه تا عمق علمی مسائل برود و معمولا در حد سطح مبتذلی باقی می ماند.
یکی می گوید تکامل جسمی، طبق قوانین طبیعی است اما روح و عقل انسانی را از عالم بالا در آن جسم طبیعی دمیده اند. دیگری مثل علامه طباطبائی می گوید "چون کسی ندیده است که فردی از افراد میمون بدل به انسان شده، پس تکامل داروین در بهترین حالت مختص جانوران است و نه موجود انسانی". و البته ما می دانیم داروین از تکامل "انواع" حرف می زد و نه از تبدیل "این یکی" میمون به "آن یکی" انسان. تلاش سنت، اصرار بر باورهاست. سنت، نظمی را به هر حال فراهم آورده و احساس می کند با فکر نو و نگاه نو، آن نظم بر هم می ریزد.

معلوم است که بدون یک اندیشه و فکر نقاد، کوچکترین خراشی بر ساختمان نظم سنتی، باعث ترس و نا آرامی می شود. اما افکار جدید و نگاه های جدید از بین نمی روند و در جا نمی زنند. بخصوص امروز که هم علوم طبیعی و هم علوم اجتماعی مدام باورها و اعتقادات ما را به چالش می گیرند. دیگر صدها و هزاران سال لازم نیست تا پایه ی خیلی از باورها سست شود. اگر بپذیریم که به جز نظم پایدار و مقدسی که ما در ذهن داریم، نظم دیگری هم می تواند وجود داشته باشد که در شرایطی دیگر شکل گرفته، کمتر جای تشویش باقی می ماند.

به همین موضوع جنسیت زن و مرد نگاه کنیم. تا همین صد و پنجاه سال پیش در همه ی دنیا هزاران سال بود که دنیای زنانه و مردانه را دو دنیا با مرزهای کاملا جدا و مشخص تصور می کردند. همه از "ذات" زنانه و "ذات" مردانه حرف می زدند. و از روی این "ذات" تغییر ناپذیر خدادادی وظایف و نقش آدم ها از روز تولدشان تعیین می شد. هنوز هم در قانون اساسی ما و قوانین رسمی ایران، اصلی ترین وظیفه ی زن بر اساس "ذات" زنانه و مادرانه اش تعیین می شود.

کم کم به کمک علوم طبیعی و اجتماعی متوجه شده ایم این "ذات" زنانه و مردانه که اینقدر به آن مطمئن هستیم و طبیعی می دانیم، در شرایط خاص اجتماعی و تاریخی پیدا و تقویت شده است. و این تصورات امروزی ما که اینقدر هم به آنها یقین داریم و طبیعی جلوه می کنند "ذاتی" نیستند و خیلی هم قابل تغییراند.

می خواهم یک نمونه را حتما آورده باشم چون برای خیلی از ما وبلاگ نویسان و وبلاگ خوان ها یک تجربه ی جمعی است. یادتان هست که مدتی پیش موضوع شروط ضمن عقد و پیشنهاد های 7 تایی و 8 تایی از طرف فعالان زن مطرح شد؟ اینکه دختران موقع عقد بتوانند چیزهایی مثل حق انتخاب محل سکونت یا حق کار و طلاق و مسافرت و مانند اینها را از دست مرد بگیرند. چون مطابق قانون و بصورت "طبیعی" این حقوق در اختیار مردان است.
برایم جالب بود که این پیشنهادها واکنش منفی خیلی از مردان و پسران جوان را در همین وبلاگستان بر انگیخت. بیشتر به نظرم می رسید که این پیشنهادها بیشتر از همه آن باور و "نظم طبیعی" را در ذهن بسیاری از ما مردان به چالش گرفته است. شاید به نظر خیلی از ما مردان، "نظم" روابط زناشویی و خانواده در خطر افتاده بود.
اما نگاه دیگری هم می توانست وجود داشته باشد. یک نگاه دیگر می توانست این باشد که پیشنهادها، می خواهند نظم دیگری را به جای نظم سنتی ما بنشانند. نظم سنتی خانواده در کشور ما در شرایط سنتی شکل گرفته اند. شرایط جدید، نظم جدید می طلبد. اما می بینیم که در قبول این نظم جدید، یک جای کار معیوب است و موجب نگرانی و تشویش می شود. در حالیکه در کشورهای پیشرفته شکل های باز هم تازه تری از خانواده تجربه شده که از نظر آرامش و راحتی افراد و از جمله بچه ها، اتفاقا از خانواده های "بساز و بسوز" سنتی موفق تر هم هستند.

به نظر من باید روی این موضوع عقل و ذهن نقاد و شکاک کار کرد. من بر این باور نیستم که اعتقادات سنتی را می شود یک شبه عوض کرد. اما باید از تردید ها و خراش های تجدد روی باورهای سنتی مان نترسید و حتی از آن ها استقبال کرد. من فکر می کنم ما حتی در سطح روشنفکرها و قشرهای تحصیل کرده هم از این، خیلی فاصله داریم.
یک نمونه درباره ی موضوع دیگری دارم که می گذارم برای یادداشت بعدی. این یکی هم خیلی طولانی شد.