چند وقت پیش اشاره ای داشتم به سلفیه بعنوان پایه ی عقیدتی و ایدئولوژی گروه های افراطی که امروز دست به ترور می زنند، مثل القاعده یا طالبان و یا گروه هایی مانند آنها در پاکستان. فکر کردم که در چند یادداشت وبلاگم بیشتر درباره ی آنها بنویسم. البته این هم که فکر کنیم طرز تفکر سلفی مساوی با افراط گرایی و تروریسم است درست نیست. سلفی ها هم مثل همه ی باورهای مذهبی، یک عقیده و هسته ی مرکزی دارند که پیروان شان در آن مشترکند. اما وقتی که می خواهند آن باورها را برای توضیح وضعیت روز بکار بگیرند، جا برای تفسیرها و برداشت های مختلف باز می شود. سلفی ها لزوما یک گروه و دسته با یک برداشت و طرز کار یکسان نیستند. در دنباله ی این یادداشت ها می بینیم که فرق زیادی از نظر باور مذهبی میان سلفی ها وجود ندارد اما وقتی به توضیح وضعیت دنیای امروز می رسند، اختلافات شروع می شود و هر دسته ای با برداشتی که دارد راهی را انتخاب می کند. یکی در مدرسه های دینی عربستان مشغول درس دادن و ترویج سلفیه در کشورهای دیگر است و در ظاهر با سیاست کاری ندارد. یکی هم مانند بن لادن اسلحه بدست در کوه های افغانستان و در میان قبایل پشتون تصور می کند او راه درست یعنی جهاد را انتخاب کرده است.

راستش یکی از دلایلی که فکر کردم شاید نوشتن این یادداشت ها به کار خودم و دوستان این وبلاگ بیاید بخاطر این است که امروزه در مخزن های فکری (think tank) آمریکایی و اروپایی خیلی ها بر این باورند که اگر از سلفی های پاسیفیست حمایت کنند، می توانند جلوی قدرت گیری سلفی های افراطی را بگیرند. همانطور که در مورد پیروان شیعی هم بعضی ها مثل ولی نصر تبلیغ می کنند که باید از روحانیون محافظه کار عراقی در مقابل افراطی هایی مثل مقتدا صدر حمایت کرد. فکر کردم شاید یک مرور کوتاه روی این موضوع سلفی ها به ما کمک کند سیاست هایی را که در منطقه اجرا می شود از یک زاویه ی دیگر هم نگاه کنیم.
در این یادداشت ها مثل هر یادداشت وبلاگی لزوما خیلی وارد جزئیات و تاریخ و تک تک اسامی و مانند اینها نمی شوم. منظور اصلی از نوشتن این یادداشت ها بررسی سلفیه بعنوان یک دین و درست و غلط بودن باورهای آنها نیست. بیشتر می خواهیم ببینیم گرایش های مختلف سلفی در مورد مسائل امروزه چطور فکر و عمل می کنند.

در این یادداشت اول، کمی درباره ی عقیده ی مذهبی سلفی ها می نویسم. جوهر و هسته ی عقیده ی سلفی بر توحید است. توحید به معنای یکی بودن خداوند است . طبق باور آنها خداوند هیچ وجه مشترکی با مخلوقات خودش ندارد و قدرت و ویژگی های خودش را با هیچ چیز و هیچکس قسمت نمی کند. و اینکه تنها او و نه هیچکس یا هیچ چیز دیگر، قابل پرستش است. پرستش هر چیز دیگر و از جمله افراد انسانی یا مقبره ها و مانند آنها از نظر سلفیه شرک است. به باور سلفی، طبق نوشته ی قرآن، خداوند شارع یا قانونگذار اصلی و برتر است و تنها قانون درست، قانون اوست. به این ترتیب سکولاریسم یا لزوم جدایی قوانین از متن های دینی جایی در سلفیه ندارد.

برای شناختن خداوند و فهمیدن دستورات او، سلفیه معتقد است که تنها منابع معتبر، قرآن است و روش و راه زندگی و سنت پیامبر. همینطور گفته ها و روش زندگی کسانی که یا یار پیامبر بوده اند و یا از نزدیک با آنها آشنا بوده اند (سَلَف) چون امکان فهمیدن درست راه و روش پیامبر را داشته اند. روش زندگی پیامبر تا حد جزئیات آن باید الگوی اصلی باشد. هر ایده ی جدید و روش جدیدی از نظر سلفیه بدعت است. به نظر سلفی ها آلوده شدن عقیده از آنجا شروع شد که فرهنگ های مختلف ملت های مسلمان شده برداشت های خودشان را بعنوان دین معرفی کردند.

در باور سلفیه وارد کردن هر نوع تعقل و دلیل و برهان و از جمله فلسفه و کلام برای شناخت خداوند و سنت پیامبر، راه را برای آلوده کردن عقیده باز می کند و دین را از آن چه پیامبر آورده دور می کند. بدون اینکه زیاد وارد جزئیات بشوم، سلفیه معتقد است که نوشته های قرآن و گفته های پیامبر را باید همانطور که نوشته شده و یا در حدیث گفته شده قبول کرد (بلاکِیف) و بدنبال دلیل عقلی نگشت. برای رد کردن عقل آدمی در شناخت خداوند و فهمیدن کلام او، سلفیه از جمله به ابن حنبل و ابن تیمیه استناد می کنند.
احادیث که بیان کننده ی روش زندگی پیامبر هستند جای بسیار مهمی در باور سلفی دارند. بخاطر همین است که متخصصان حدیث و روحانیون دینی سلفی نقش و قدرت زیادی دارند. مسئله ی اصلی برای آنها شناخت احادیث درست است که بوسیله ی دنبال کردن زنجیره ای که حدیث را به منبع اصلی اش می رساند اثبات می شود. از طرف دیگر همین روحانیون هستند که باید از احادیث معتبر راه و روش برخورد با مسائل روز را نتیجه بگیرند (قیاس).

اینکه روحانیون سلفی چگونه به این نتیجه گیری در مورد مسائل روز می رسند از جمله بستگی به برداشت آنها از دوره ی زمانی ما دارد. می دانیم که نوشته های قرآن و روش زندگی پیامبر به دو دوره ی اصلی در مکه و مدینه تقسیم می شود. دوره ی اول دوره ای است که هدف، تبلیغ و دعوت به دین است. آیه های قرآن بیشتر از سیر درونی و رحمت و شناخت خداوند می گویند و حتی طرز بیان آنها گاهی شاعرانه است. در دوره ی دوم یا دوره ای که پیامبر حکومت دینی را در مدینه بر پا می کند، آیه ها بیشتر در مورد قوانین اجتماعی و جنگ و روش حکومت کردن (حدود) هستند.

پاسیفیست های سلفی اینطور برداشت می کنند که دوره ی زمانی ما دوره ای است که به دوره ی اولیه یا مکی شبیه است. به همین خاطر معتقدند که بجای پرداختن به سیاست و مبارزه باید به دعوت و ترویج دین از راه آموزش و تزکیه درونی پرداخت. یک نمونه گفته ی محمد ناصر ادین البنی روحانی سلفی است که اینطور می گوید:
"تاریخ تکرار می شود. همه ادعا می کنند که الگوی آنها پیامبر است. پیامبر ما دوره ی اول زندگی اش را به دعوت اختصاص داد، او با جهاد شروع نکرد."

سلفی ها شبکه ی گسترده ای از مدرسه های دینی را در اختیار دارند و آموزش دینی و فهم احادیث بخش بزرگی را حتی برای افراطی گرایان شان تشکیل می دهد. از جمله مدارس دینی سلفی در عربستان، پاکستان، افغانستان و لبنان و الجزایر و مراکش. بسیاری از سلفی های افراطی از مدارس و دانشگاه های اسلامی سلفی بیرون آمده اند مثل دانشگاه ام القراء در مکه یا دانشگاه اسلامی مدینه. بعنوان نمونه از درون حلقه ی شاگردان محمد ناصرالدین البنی که یک روحانی پاسیفسیت سلفی بود، گروهی از سلفی های افراطی بیرون آمدند که در سال 1979 مسجد بزرگ مکه را اشغال کردند و بعدا افراد دیگری از شاگردانش به گروه های افراطی دیگر ملحق شدند.

این یادداشت را در اینجا تمام می کنم. در یادداشت بعدی درباره ی موضوع تکفیر و دیدهای مختلفی که در میان سلفی ها وجود دارد می نویسم. چون این، موضوعی است که باعث اختلاف روش گروه های مختلف سلفی شده است.

بخش دوم - بخش سوم