پی نوشت- بیانیه فعالین کمپین "قانون بی سنگسار" درباره توقف اجرای حکم سنگسار در تاکستان - فایل PDF
----------
فکر می کنم در رابطه با موضوع حمله ی اسرائیل به لبنان و قدرت گیری حزب الله در آنجا بود که درباره ی نقش اجتماعی گروههای رادیکال مذهبی نوشتم.
در بسیاری از جاهایی که گروههای تندرو مذهبی قدرت گرفته اند، پایگاه اجتماعی این گروهها از طریق سرویس های اجتماعی که به اقشار محروم می دهند تامین می شود. به این معنی که در جاهایی مانند لبنان و افغانستان که دولت مرکزی ضعیف است و قادر به تامین نیازهای اجتماعی و رفاهی مردم نیست، این گروههای تندرو مذهبی با بودجه هایی که یا از طرف دولت های خارجی می گیرند و یا از پولهایی که بعنوان کمک و مالیات جمع می کنند رو به تاسیس نهادهای اجتماعی و رفاهی می آورند و عملا بخشهای بزرگی از طبقات پایین جامعه را به خودشان وابسته می کنند.
جزب الله شیعه لبنان با کمک های مالی ایران و سوریه درمانگاه و مدرسه می سازد و برای ساختن خانه های خراب شده ی مردم پول دستی و وام می پردازد.
طالبان سنی افغانستان هم از سالها پیش در اردوگاه های پناهندگان افغانی در خاک پاکستان یا شهرهای پاکستان با تعداد زیادی ساکنان افغان، مدرسه های دینی ایجاد کرد. این مدرسه ها علاوه بر مدرسه بودن عملا نقش سرپناه و خانه و محیط اجتماعی بودن را هم برای بچه ها و نوجوانهای افغانی ایفا می کنند. این مدرسه ها و رهبران آنها بخشی از زندگی معنوی و هویتی این بچه های اغلب بی سرپرست می شوند. می دانیم که بزرگترین بخش عضوگیری طالبان از دانش آموزان همین مدرسه های دینی است. همین مدرسه های دینی در جامعه ی پاکستان هم روز به روز نفوذ بیشتری پیدا می کنند و نقش آموزش بچه ها و نوجوانها را بعهده می گیرند. چیزی که در برنامه های درسی این مدرسه ها وجود ندارد، مدارا و تحمل دیگران است.

دیروز موقع خواندن کتاب "احیای شیعه" (The Shia Revival) نوشته ی ولی نصر دیدم که او هم به این موضوع اشاره کرده و دو نمونه ی دیگر را از لبنان و عراق آورده، که به فکرم رسید در اینجا بنویسم.
بحث بر سر ریشه های اجتماعی و اقتصادی رشد تندروهای مذهبی در کشورهای خاورمیانه است. تعداد زیادی از قشرهای فقیر اجتماعی که شیعه هم بوده اند به شهرها مهاجرت کرده اند. اغلب این مهاجران تازه وارد عملا در حاشیه ی زندگی شهری قرار گرفته اند. آنها، هم در فقر اقتصادی زندگی می کنند و هم اینکه در توزیع قدرت سهمی ندارند. اغلب شان در مناطق فقیر و پر جمعیت شهری زندگی می کنند و از امکانات اجتماعی محروم هستند. در اینجاست که رهبران و نهادهای مذهبی نقش تامین کننده ی احتیاجات این اقشار محروم را بازی می کنند. طبیعی است که چنین نقشی در شرایطی دیگر می تواند به نقش رهبری سیاسی و نظامی آنها تبدیل شود.

نمونه ی اول مهاجرت شیعیان لبنان از روستاها به شهرهای بزرگتر و بخصوص بیروت در سالهای 1970 میلادی است. طبقات مرفه شیعیان لبنان به کشورهای عربی، آفریقایی یا آمریکای جنوبی مهاجرت کردند اما سهم اقشار محروم جایگزین شدن در حاشیه ی بیروت بود. در آن سالها گروه "حرکت المحرومین" امام موسی صدر نقش رهبری و متحد کننده ی این گروههای اجتماعی را بعهده داشت که مدتی بعد سازمان نظامی امل را تاسیس کرد. بعدها این نقش به حزب الله مورد حمایت ایران وسوریه واگذار شد که به آن اشاره کردم.

نمونه ی دوم که از این هم آشکارتر است رفرم ارضی سالهای 1950 عراق بود که باعث آزاد شدن تعداد زیادی از روستائیان شیعه از نظام سنتی ارباب و رعیتی شد. قدم بعدی، مهاجرت این روستائیان به شهرهای بزرگ و بخصوص بصره و بغداد بود که در اینجا هم جایشان در حاشیه ی این شهرها بود. مثلا در جنوب بغداد محله های زعفرانیه یا همین شهرک صدر معروف یادگار همان دوران است. در این زمان که دولت مرکزی عراق قادر به تامین نیازهای رفاهی این تهیدستان اجتماعی نبود، رهبران و نهادهای مذهبی شیعه چنین نقشی را بعهده گرفتند از جمله محمد صادق الصدر پدر همین مقتدا صدر معروف یا آیت الله خویی و آیت الله سیستانی که امروز اولین مرجع تقلید برای شیعیان عراق است. باز هم طبیعی است که چندین سال بعد، یعنی امروز، رهبری آن اقشار پایین اجتماعی، بدست همان رهبران مذهبی یا جانشینان آنها بیافتد. نمونه ی آن امروز جیش المهدی و رهبر آن مقتدا صدر است که نقش بزرگی در خشونت های عراق دارند.

این دو نمونه مثل خیلی از نمونه های دیگر نشان می دهد که امروزه و بخصوص در جوامعی که هویت مذهبی اینقدر قوی است، محرومیت های اجتماعی بسرعت می تواند تبدیل به قدرت گیری تندروهایی شود که از ناامیدی و عصیان محرومان اجتماعی برای سیاست ها و مقاصد خودشان استفاده می کنند.