این چند روزه را که از سفر برگشته ام مشغول ساختن یک کلیپ فلش برای کمپین 1 میلیون امضا بوده ام و برای همین نرسیدم چیزی در وبلاگ بنویسم.
در یادداشت قبلی وعده دادم که درباره ی اقوام ساکن در کشورمان خواهم نوشت. نوشتم که نمی دانم چه کسی برای اولین بار مفهوم "ملیت" یا "ملت ها" را درباره ی آنها به کار گرفت. بعنوان مثال در مرام نامه ی حزب دموکرات در دوران مشروطه (سال 1290 خورشیدی) هم "اقوام و عشایر" آمده است و هم "ملیت". به نظر من در آن موقع هنوز مفهوم جدید ملت برای به کار بردن این واژه به کار برده نمی شد و اغلب در هم آمیخته می آمد. کما اینکه همان موقع از "ملت اسلام" یا "ملت شیعه" هم استفاده می شد.

موضوع قوم بودن یا ملت بودن از نظر علمی مهم است چون هر کدام از اینها با اینکه در بعضی مشخصات مشترک هستند اما تفاوتهای مهم و حقوقی هم دارند. یک نکته را بگویم و آن اینکه خطاب کردن اقوام ایرانی به عنوان ملت یا ملیت به معنی بزرگ کردن و دادن اهمیت بیشتر به آنها نیست بلکه در هم ریختن دو مفهوم مختلف است. در این یادداشت منظور من فقط نشان دادن تفاوت این دو مفهوم است. بررسی جداگانه ی قوم یا ملت را باید به نوشتن مقاله های طولانی واگذاشت که بتوان مطلب را باز کرد.
برای طولانی نشدن مطلب یک راست برویم بر سر تعاریف:
قوم یا ethnie یک جمعیت انسانی است که بنا به تعریف آنتونی د. اسمیت* دارای 6 خصوصیت یا ویژگی است. مثالهای داخل پرانتز را من نوشته ام:
1- یک نام و عنوان جمعی مشترک (مثل کرد بودن یا بلوچ بودن)
2- اسطوره ی نیای مشترک (مانند کاوه آهنگر یا مادها برای کردها)
3- حافظه ی تاریخی مشترک
4- ویژگی های فرهنگی و آداب و رسوم که آنها را از "دیگران" متمایز می کند
5- پیوسته بودن به یک سرزمین مشترک
6- یک حس به هم پیوستگی مشترک در میان آن جمعیت
به این ترتیب، این خصوصیات کلی پایه ی یک هویت قومی را می سازند.

در مورد ملت معمولا 5 خصوصیت مشترک را در نظر می گیریم:
1- یک سرزمین مشترک
2- اسطوره ها و حافظه ی تاریخی مشترک
3- یک فرهنگ مردمی و توده ای مشترک
4- نظام حقوق و وظایف مشترک برای همه ی افراد
5- یک سیستم اقتصاد مشترک برای همه ی افراد
می بینیم که در مورد ملت، غیر از خصوصیات ذهنی (مثل حافظه ی مشترک اسطوره ای)، ویژگی های مشخص حقوقی و سیاسی هم وجود دارند که بدون آنها چیزی به نام ملت نمی تواند وجود داشته باشد. آنچه که نظام حقوقی و اداری و تا حدودی اقتصادی را (بستگی به نوع نظام اقتصادی دارد) در یک ملت اداره می کند دولت است. همچنین، یک ملت در چارچوب یک سرزمین مشخص و با مرزهای مشخص سیاسی تعریف می شود. از نظر ملی، یک شهروند ایرانی اگر پایش را از مرزهای رسمی ایران بیرون بگذارد یک "خارجی" محسوب می شود و باید قوانین مربوط به کشوری را که در آن وارد شده است رعایت کند.
اما از نظر قومی، این شهروند ایرانی اگر کرد یا بلوچ است، هر جا و در هر کشوری که زندگی کند باز هم هویت قومی خودش را حفظ می کند. تعلق داشتن به یک قوم وابسته به این نیست که شخص در کجا زندگی می کند.

در مورد کشور ما، اقوام مختلف ایرانی در طول تاریخ بخشی از سرزمینی به نام ایران بوده اند و هم از نظر اسطوره ای و هم از نظر تاریخی در شکل گیری و تداوم کشوری به نام ایران سهم داشته اند. آنچه که امروز اقوام ایرانی نام دارند ملت هایی با دولت و نظام حقوقی جداگانه نبوده اند تا به اشغال ملتی دیگر در آمده باشند. آنچه که در تاریخ معاصر به آن توجه می کنیم، موضوع تبعیض قومی است که به اقوام مختلف ایرانی تحمیل شده است. و این موضوع بخصوص از زمان رضا شاه در دوران پهلوی اول که دولت به شکل جدید در ایران شکل گرفت، حاد شد. در آن زمان بود که سیستم سیاسی، اداری، آموزشی و فرهنگی و اقتصادی کشور یک پارچه شد و اقوام ایرانی متوجه شدند که در فرهنگ و هویت قومی خودشان دچار تبعیض شده اند.
من باز هم در اینباره و بخصوص مسائل قومی در کشورمان می خواهم بنویسم که آن را به پست بعدی وا می گذارم تا این یادداشت خیلی طولانی نشود.
ادامه این یادداشت را در این قسمت بخوانید.

* Anthony D. Smith, National Identity 1991, University of Nevada Press