یکبار دیگر من و نوشته‌ای بلند:
در دو پست قبلی که درباره‌ی دیدگاه‌های کسروی درباره‌ی زنان نوشتم، اشاره کردم که به نظر من این نوع نگاه که تا همین امروز هم قوی و غالب مانده، نگاهی ماهیت باور و ذات‌باور (essentialst) است.
نگاه ماهیت‌باور قائل به وجود ماهیت یا ذاتی (essence) تغییرناپذیر برای یک گروه اجتماعی مثلا زنان است و بر پایه‌ی این "ذات تغییرناپذیر"، یک خصلت کلی برای همه‌ی اعضای آن گروه قائل می‌شود. در نگاه ماهیت‌باور، این خصلت‌ها هم طبیعتا تغییرناپذیر و همیشگی هستند. مثلا در مورد بچه‌داری معتقد است که بنا بر "طبیعت" و "ذات"، خصلت پرستاری و مراقبت در زنان دست بالا را دارد و بقول معروف "زنان برای این کارها" ساخته شده‌اند. و چون این خصلت را تغییرناپذیر و همیشگی می‌داند، از پیش برای زنان نقش و مسئولیت‌های اجتماعی‌شان را هم مشخص می‌کند. و این نقش و مسئولیت را هم به همه‌ی زنان تعمیم می‌دهد و حکم‌های کلی صادر می‌کند. نگاه ذات‌باور برای زنان و مردان هویت‌های جداگانه‌ای قائل است که یک بار و برای همیشه از هنگام تولد برای آنها تعیین شده است. مثلا همین که پسر متولد شوی، خصلت‌های شجاعت، جسارت، تفکر عقلانی و قدرت تصمیم‌گیری تو با خصلت‌هایی که نام زنانه بخودشان گرفته‌اند مثل حساس بودن و آرام و صبور بودن و صلح‌جویی و نیاز به تکیه‌گاه داشتن، تفاوت خواهند داشت. فراموش نکنیم که چنین «هویت»ی یعنی برداشت و نگاهی که هر کس از خودش دارد، هم در پسران و هم در دختران نسبت به خودشان و همجنسانشان به اصطلاح جا می‌افتد. کارها و هویت‌ها باصطلاح مردانه و زنانه می‌شود.

نگاه ذات‌باور، برای نشان دادن درستی حکم‌هایش معمولا به مثال‌هایی متوسل می‌شود که از قبل و تا همین حالا در اجتماع وجود دارند و عمل می‌کنند. مثلا اینکه "همیشه زنان بهتر از مردان خانه‌داری و بچه‌داری کرده‌اند و مردان اصلا از عهده‌ی این کارها بر نمی‌آیند" یا "اگر به انتخاب خود دختران بگذارید اکثریت مطلق آنها رشته‌هایی را برای تحصیل انتخاب می‌کنند که با "سرشت" و "ذات" آنها سر و کار دارد". آمار هم در بسیاری از کشورها همین را نشان می‌دهد. آنچه که نگاه ذات‌باور به آن توجهی ندارد این است که آیا نقشی که در طول تاریخ برای زنان جا افتاده است و موجب پیدا شدن انتظارها و برداشتها شده، چه تاثیری روی این گرایش دختران برای رشته‌های تحصیلی داشته است؟ این نگاه ذات‌باور به خاطر عمومیت دادن مطلب، مجبور می‌شود مواردی را که از زیر حکم‌های کلی آن بیرون آمده‌اند، بعنوان موارد استثنایی و غیر طبیعی معرفی کند. مثلا زنی که رشته‌ی تحصیلی فنی را انتخاب کرده "چیزی" از زنانگی کم دارد. بخصوص که نقش او در آینده هم نقشی جدا از آن نقش کلی "همه‌ی زنان" خواهد بود.
به نظر نگاه ذات‌باور، خصلت‌های فردی و نقش اجتماعی زنان و مردان وابسته به طبیعت (nature) آنهاست و نه به پرورش (nurture) اجتماعی آنها در خانواده و دیگر نهادهای اجتماعی مثل مدرسه و محل کار و جمع دوستان و زیر نفوذ رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی.

پایه‌ی نگاه ذات‌باور تحقیق علمی و مطالعات میدانی روی گروه‌های اجتماعی نیست و منبع آن بیشتر همین مشاهدات روزمره است و روی اینها تکیه می‌کند. مثلا "زنان ذاتا در رانندگی محافظه‌کار هستند". این شاید چیزی باشد که ما در طول روز مشاهده می‌کنیم ولی آیا این بخاطر "زنانه" بودن است یا پرورش محافظه‌کارانه‌ی دختران که خودداری یکی از ویژگی‌های آن است؟ برعکس عمومیت دادن هم حتی در این موضوع کوچک روزانه نوعی خصلت زنانه و مردانه قائل است. همین عمومیت دادن است که مثلا به مردی که ممکن است با احتیاط و محافظه‌کارانه رانندگی کند می‌گویند "مثل زنها رانندگی می‌کند".
نکته‌ی دیگر هم اینجاست که نگاه ذات‌باورانه فقط نسبت به زنان نیست. چنین نگاهی اما از دیدگاه منفی حتی در بخشی از فمینستها هم روی مردان وجود دارد. نگاهی که بر طبق آن گویا ذات مردانه‌ای وجود دارد که مایه‌ی سلطه‌ی آنها روی زنان شده و آنها هم مردگانگی و زنانگی را دو کاتگوری مختلف و آشتی‌ناپذیر اجتماعی می‌دانند.

در مقابل نگاه ذات‌باور، نگاه ساختارگرایانه (constructivist)‌ قرار دارد که بجای اینکه بدنبال "ذات"های تغییر ناپذبر در زنان و مردان باشد،‌ بدنبال آن ساختارهای اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و تاریخی است که جنسیت‌ها و خصلت‌ها و رفتارها و نقش آنها شکل گرفته‌اند. نگاه ساختار گرایانه در سه مورد عمده با نگاه ذات‌باور تفاوت دارد:
اول - خصلت‌ها و هویت‌های انسان‌ها در هر زمان و دوره‌ی تاریخی، نه وابسته به طبیعت آنها بلکه وابسته به ساختارهای اجتماعی و فرهنگی و تاریخی است. مثلا مطالب کتاب‌های درسی در نظام آموزشی، یا برنامه‌های کودک و نوجوان تلویزیون، چه نقشی روی جا افتادن رفتارهای جنسیتی دارند؟
دوم - بر خلاف نظر ذات باورانه که قائل به همیشگی بودن و تغییرناپذیری خصلت ها و نقش‌ها است، تگاه ساختارگرایانه بر آن است که هم ساختارهای اجتماعی و هم خصلت‌ها و نقش‌ها و هویت‌های انسان‌ها مرتبا در حال تغییر هستند. صد سال پیش هم روزنامه در کشور ما وجود داشت اما تصور اینکه یک زن تنها بعنوان خبرنگار در کوچه و خیابان به دنبال خبر راه بیافتد و با مردان چشم در چشم سوال و جواب کند، ناممکن بود. امروز حتی برای سنتی ترین مقامات ما هم جا افتاده است که در دفتر کار یا در خیابان با یک خبرنگار زن مصاحبه کند بدون اینکه آخر زمانی فرا رسیده باشد!

سوم- در حالیکه نگاه ذات‌باور، هویت‌های مردگانه و زنانه را ساده می‌کند و آنها را کاملا از هم جدا می‌داند، نگاه ساختارگرایانه از «هویت‌ها» صحبت می‌کند و میان آنچه مردانه و زنانه می‌گوییم دیوار چین نمی‌کشد. طبق همین نگاه ساختارگرایانه است که مثلا در بعضی کشورها برای مردان خشونت‌گر و یا کلا مردان و پسران جوان در مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها کارگاه‌های آموزشی ترتیب می‌دهند تا روی برداشت هویتی که آنها از خودشان درباره‌ی مردانگی و قدرت و خشونت و سلطه روی زنان دارند کار کنند.

در آخر هم می‌خواستم دو نکته را گفته باشم:
یکی اینکه نگاه و طرز فکر ذات‌باور بخاطر ساده‌ و یکسویه کردن موضوعات پیچیده، تا حدود زیادی در ذهن و برداشتهای ما نشسته است و چون همیشه بر موارد ملموس دور و برمان تکیه می‌کند، بسیار باید هوشیارانه و با زحمت بیشتر برای چند و چون موضوع‌هایی که خیلی ساده و آشکار جلوه می‌کنند سوال و جستجو کنیم.

دوم هم اینکه نگاه ذات‌باورانه فقط مخصوص جنسیت نیست و شامل موضوعات دیگر اجتماعی مانند قومیت‌ها، ملت‌ها، فرهنگ‌ها و نژادها هم می‌شود. فرهنگ‌هایی که "ذاتا" عقب افتاده و وحشی تلقی می‌شوند. قومهایی که "ذاتا" خشن تلقی می‌شوند و مانند آنها. ذات‌باوری گرایش زیادی به قالب‌سازی دارد تا بتواند با عمومیت دادن، افراد را در قالب‌های مختلفی دسته‌بندی کند.
مثلا در اروپا گرایشی هست - پنهان یا آشکار- که هر مراکشی را بعنوان قاچاقچی مواد مخدر دسته‌بندی کند. همان گرایش ممکن است یک مرد ترک یا پاکستانی را در قالب دیگری ببیند و یا اینکه هر دختر نوجوان خاورمیانه‌ای را در خطر فوری ازدواج اجباری یا قتل ناموسی ببیند.
قالب‌سازی فقط برای خصلت‌ها و موضوع‌های منفی نیست. تصور بسیاری از ما از یک ژاپنی، آدمی باهوش، کاری و قانع است و می‌خواهیم که هر ژاپنی را در این قالب ببینیم و دسته‌بندی کنیم. ولی واقعا این تا چه حد می‌تواند واقعیت داشته باشد؟‌

دوستان امیدوارم که از خواندن این متن بلند خسته نشده باشید. بهر حال این نوشته‌ها را هم باید تحمل کرد، فکر می‌کنم به زحمتش می‌ارزد.