این نوشته‌ام را سوم مارچ یعنی حدود یک ماه و نیم پیش، درست روز دستگیری 33 نفر از فعالان جنبش زنان در اینجا گذاشتم. روزهای پس از آن طبیعتا به این موضوع دستگیری و نگرانی‌ها و حساسیت وبلاگستان و تلاش‌های دوستان گذشت. پس از آن هم خیلی زود نوروز و روزهای تعطیل در ایران آمد. برای همین گفته بودم که در فرصتی کم هیجان‌تر این نوشته را دوباره در اینجا می ‌گذارم که سر فرصت و با آرامش بخوانیم. موضوع نوشته، نگاهی کوتاه به دیدگاه‌های زنده یاد کسروی درباره‌ی زنان است. نظرم هم بیشتر روی این است که در یادداشت بعدی کمی درباره‌ی دیدگاه «ماهیت باور» نسبت به زنان [و مردان] بنویسم.
اشاره به نوشته‌های کسروی آنطور که شاید بعضی دوستان فکر کنند "نبش قبر" نیست. یک دلیل این است که سخت جانی این اندیشه‌ها را حتی در ذهن روشنفکران رادیکالی مانند کسروی ببینیم. کسروی به هر حال از بیان آنچه در ذهن داشت نمی‌ترسید و در مواردی که خطر جانی هم برایش داشت دلیلی برای خاموشی نمی‌دید. برای همین،‌ آنچه کسروی می‌نویسد ربطی به "نان به نرخ روز خوردن" ندارد. اتفاقا همین باید برای ما مهم باشد که دلیل پایداری این برداشت عمیقا سنتی کسروی در چیست؟ و اگر در ذهن روشنفکران ما، موضوع حقوق برابر جنسیتی به مانع بر می‌خورد،‌ این مانع چه هست؟
کسروی بیشتر از 60 سال پیش این نظرات را نوشته اما موضوع آن متاسفانه هنوز برای ما و در ذهن ما تازه است. این را نوشتم که بگویم هدفم نبش قبر کردن و پستوهای تاریخ مان را زیر و رو کردن نبوده است.
----------
وضعیت زن ایرانی در چارچوب سنت، و ضرورت تغییر این وضعیت، چند سالی پیش از جنبش مشروطه مورد بحث روشن‌فکران ایرانی که دغدغه‌ی تجدد داشتند قرار گرفت. از آخوندزاده از جمله‌ی این روشن‌فکران بود و پس از او کسانی مانند میرزا آقاخان کرمانی. با رشد جنبش مشروطه و پیروزی آن و با انتشار روزنامه‌ها و کتاب‌ها و ایجاد محافل روشن‌فکری و بتدریج ایجاد مدارسی برای دختران و شرکت فعال زنان در انجمن‌ها و تشکل‌ها، این بحث‌ها، هم داغ‌تر و هم مشخص‌تر می‌شد. با روی کار آمدن حکومت پهلوی و آغاز نوسازی در ساختار اداری و حقوقی و اجتماعی بحث تجدد و وضعیت زنان و حقوق آنها باز هم عمیق‌تر و حادتر شد. بخش بزرگ و تاثیرگذاری از مدیران و روشن‌فکران با گفتمان ناسیونالیستی و بازگشت به دوران پرافتخار گذشته‌ی ایران باستان، ضرورت نوسازی کشور و تجدد را مطرح می‌کردند.

موضوع وضعیت زنان اما بیشتر در همان چارچوب سنتی ِ "طبیعت زن" و "وظایف زن" درک می‌شد. من در اینجا بخصوص می‌خواهم به نظریات زنده‌یاد کسروی اشاره‌ای داشته باشم. کسروی که از نظر کار روشن‌فکری و بحث نوسازی و تجدد دنباله‌ی تلاش‌های کسانی را مانند میرزا آقاخان کرمانی پی گرفته بود، تلاش زیادی را برای گسترش خردگرایی و نقد اندیشه‌ی سنتی انجام داد که بالاخره در اوایل دهه‌ی بیست جان خودش را هم بر سر همین روشن‌گری گداشت.

با این حال دیدگاه کسروی در مورد زنان نشان می‌دهد که دیدگاه پدرسالارانه و سنتی در این مورد، چقدر در اندیشه‌ی رادیکال‌ترین روشن‌فکران هم سخت‌جانی کرده است. با اینکه نظرات کسروی در مورد مسئله‌ی زنان در طول زندگی‌اش تغییر کرده اما نگاهی به کتاب "خواهران و دختران ما" که در سال 1323 یعنی یک سال پیش از کشته شدن او بدست افراطیون مذهبی، منتشر شده نشان می‌دهد که او هنوز در چارچوب برداشت سنتی باقی مانده بوده است.

به نظر من مرکز دیدگاه کسروی در مورد زنان، این است که زنان دارای طبیعت ِ (از نظر بدنی و فکری و روحی) از پیش تعیین شده‌ای هستند و بنابراین کارها و وظایف آنها در هنگام "خلقت" آنها مشخص شده است.
کسروی شکل‌گیری کلیشه‌های جنسیتی را در اجتماع نمی‌‌پذیرد و معتقد است که: "زنان چنانکه در ساختمان تنی و مغزی از مردان جدایند، کارهاشان در زندگی توده‌ای نیز جداست. خدا زنانرا برای کارهایی آفریده و مردان را برای کارهایی. زنان برای خانه آراستن و بچه پروردن و دوختن و پختن و اینگونه کارهایند". و بارها روی این کارها که گویا از "طبیعت" زن ناشی می‌شوند تاکید می‌کند.

اما آن کارهای دیگر (مسئولیت‌ها و مشاغل مدیریتی و اجتماعی) را زنان بر اساس "طبیعت‌"شان و به دو دلیل نمی‌توانند انجام بدهند:
به نظر کسروی "یکی آنکه اینها [مشاغل مدیریتی مانند نمایندگی و قضاوت] بدور اندیشی و رازداری و خونسردی و تاب و شکیب بسیار نیازمند است و اینها در زن کمست. زنها چنانکه از ساختمان تنی نازک و زودرنجند، در سهشها (احساسات درونی) نیز چنان می‌باشند". دلیل دوم به نظر کسروی این است که مشاغل حساس و وقت‌گیر برای زنان مناسب نیست چون که با وظایف خانه‌داری و بچه‌داری نمی‌خواند.
کسروی با اینکه محقق برجسته‌ای در تاریخ است و از جامعه‌شناسی اطلاع دارد، هرگز به این اشاره نمی‌کند که رابطه‌ی موقعیت پایین‌تر زنان و عدم توانایی‌ و دانش برای انجام مشاغلی که به تخصص نیاز دارند، با ساختار مردسالارانه‌ی اجتماع و توزیع ناعادلانه‌ی امکانات میان مرد و زن چیست. به این ترتیب کسروی با قائل شدن چیزی به نام "طبیعت زنانه" در مقابل "طبیعت مردانه"، نقش اجتماعی زن را از پیش تعیین شده می‌داند. کسروی زنان را کم‌عقل یا به اصطلاح خودش "کوتاه خرد" نمی‌داند، ولی در جایی که زن در چارچوب نقش "طبیعی" خودش که همان خانه‌داری و بچه‌داری باشد، بماند. در چارچوب چنین درکی است که کسروی مقدار زیادی از نوشته‌هایش را در مورد زنان به توصیه‌هایی برای اداره‌ی بهتر خانواده محدود می‌کند.
کسروی که یکی از پیشگامان تاریخ‌نویسی مدرن در کشور ماست، وقتی که درباره‌ی زنان می‌نویسد، قسمت زیادی از نوشته‌اش بی‌شباهت به قابوس‌نامه و اندرزنامه‌های صدها سال پیش ایران نیست!

این طور نیست که کسروی بخواهد زنان را از تحصیل و کسب تخصص محروم کند. اما به نظر او تحصیل و کسب دانش برای دختران در درجه‌ی اول بخاطر بیشتر شدن شناخت و باز شدن دید آنها نسبت به زندگی است که نهایتا باعث می‌شود که همان کارهای "طبیعی‌" شان یعنی اداره‌ی خانه و بچه‌داری را بهتر انجام بدهند. این همان دلیلی است که در روزنامه‌های مشروطه‌خواه حدود 40 - 30 سالی پیش از کسروی هم آورده می‌شد. که دختران باید به مدرسه بروند و علم یاد بگیرند تا در آینده "همسران و مادران" بهتری باشند. می‌توان تصور کرد که بعضی از روزنامه‌ها و نویسنده‌های دوره‌ی مشروطه از این راه وارد می‌شدند تا بتوانند مخالفت‌ها را با تحصیل زنان کمتر کنند. با این حال افکار کسروی سالها بعد نشان می‌دهد که حتما بسیاری هم، فایده‌ای بیشتر از آن برای تحصیل زنان قائل نبودند.
به نظر کسروی آنجا که لازم است تا زنان شغلی یاد بگیرند، در همان مشاغل سنتی آنها مانند قابلگی و مشاغل درمانی و تربیتی است.
مایه تعجب است که این برداشت، از برداشت‌های میرزاآقاخان کرمانی عقب‌تراست که حتی پیش از شروع جنبش مشروطه می‌نوشت:
"زن و مرد باید در جمیع حقوق حیاتیه برابر باشند. همچنانکه هر دو دست را به طور مساوی به کار می‌بریم و در اعمال هیچکدام فرق نمی‌گذاریم، مرد و زن نیز باید اعضای برابر هیئت اجتماع به شمار روند. عالم انسانیت به سرحد کمال نخواهد رسید مگر اینکه زنان نیز در جمیع امور و حقوق با مردان مشترک و برابر باشند". در جای دیگری میرزا آقاخان روی حق زنان برای وارد شدن در بازار کار و پرداختن به "تجارت و صنعت" تاکید می‌کند.

در مورد وضعیت زنان، کسروی از حق طلاق یا به اصطلاح خود او "بیزاری"، برای زنان دفاع می‌کند و معتقد است که زن، حقی برابر با مرد در مورد درخواست طلاق دارد.
کسروی با این حال معتقد نیست که زنان باید در چارچوب خانه بمانند. در مورد حجاب یا "روگیری"،‌ کسروی با جدیت معتقد است که این موضوع مایه‌ی محدودیت و جدایی زنان در اجتماع می‌شود. همچنین او بدرستی اشاره می‌کند که حجاب مسئله‌ای بوده که اساسا برای زنان شهری و بخصوص زنان طبقات بالا و اعیان مطرح شده است و در میان زنان روستایی و عشایر به خاطر فعالیت‌های کاری آنها به این شدت و حدت نبوده است.

من تصمیم گرفتم که مخصوصا دیدگاه‌های زنده‌یاد کسروی را در مورد زنان به صورت کوتاه مطرح کنم تا نشان داده باشم که برداشت‌های سنتی از موقعیت زنان در اجتماع و نقش آنها، چقدر سخت‌جانی می‌کنند، حتی در میان فعال‌ترین منتقدان سنت.