پی‌نوشت: سه تن از فعالان جنبش زنان در فرودگاه امام دستگیر شدند.
طلعت تقی نیا، منصوره شجاعی، فرناز سیفی، روزنامه نگار،فعال جنبش زنان و عضو مرکز فرهنگی زنان هنگام خروج از کشور دستگیر شدند. انگیزه سفر آنان شرکت در یک کارگاه آموزشی روزنامه نگاری در دهلی هند بود. متن کامل خبر را در این آدرس بخوانید.
----------
"عزت بود، ای خواهران در بی‌نیازی"
كار تجارت از چه معني كار زن نيست؟
كار صناعت با چه منطق كار من نيست؟
كفش زنان را از چه رو زن خود ندوزد؟
زن از چه جراح و طبيب جان و تن نيست؟
پس خواهرانم تا به کی بیکاره هستید؟
تنها برای تخم‌گیری خلق گشتید؟
تنها برای عشق مردان چیره ‌دستید؟
(سروده‌ی زندخت شيرازی)*

در خبرها خواندم که تعدادی از نمایندگان مجلس طرحی را ارائه داده‌اند که بر طبق آن بتوان ورود دختران را به دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی محدود کرد. "به اعتقاد اين گروه از نمايندگان اين مساله و اين شيوه ورود به دانشگاه مي‌تواند خطرات بسياري را براي كشور به همراه داشته باشد كه دولت و مجلس بايد هر چه زودتر توجهي جدي به اين قضيه داشته باشند".

کنجکاوی کنیم و ببینیم که این "خطرات بسیار" برای کشور کدامند؟ چرا درس خواندن و تخصص یاد گرفتن و شاغل شدن دختران "یک خطر" برای کشور است؟
من این "خطرات" مورد ادعای آقایان را در پایین می‌نویسم:
1- دختران هر چه قدر هم تحصيل‌كرده باشند، با توجه به شرايط فرهنگي و اجتماعي، نمي‌توانند در همه جاي اين كشور خدمت كرده و مشغول به كار شوند و اين به معناي هدر رفتن بيت‌المال است.
2- افزون شدن تعداد فارغ‌التحصيلان دختر در دانشگاه‌ها نسبت به پسرها، سن ازدواج و آمار طلاق را افزايش داده است.
3- قداست خانواده در خطر است. فقط تحصيلات دختران موجب افزايش اختلاف‌هاي خانوادگي و شكسته شدن حرمت خانواده مي‌شود.
4- وقتي دختران بدون اجازه پدر و همسر خود نمي‌توانند كار كنند و به شهرهاي دور بروند، ‌تخصص آنها به حال مملكت هيچ تاثيري ندارد.

درباره‌ی ادعای اول: نکته‌ی مهم اینجاست که آن شرایط فرهنگی و اجتماعی که به آن استناد می‌کنند (و من آن را روابط پدرسالارانه نام می‌گذارم)، مرتبا بوسیله‌ی سیاست‌ها، ساختارهای اجتماعی و قوانین ِ خود آقایان تقویت می‌شوند. در طول تمامی این سال‌ها، به جای اینکه روی تغییر این "شرایط فرهنگی و اجتماعی" که گرایش زیادی به محدود کردن زنان و اِعمال کنترل بر آنان دارد کار کنند، همواره به بهانه‌ی وجود این شرایط، محدودیت‌ها و کنترل بیشتری برای زنان در نظر گرفته‌اند.
راه حل، محدود کردن و تبعیض قائل شدن برای دختران و زنان نیست. بدین ترتیب ما، هم برای نیمی از جامعه تبعیض جنسیتی می‌گذاریم و هم کیفیت رشته‌های تخصصی را پایین می‌آوریم چون بسیاری از محل‌های تحصیل نه بر اساس توانایی و علاقمندی بلکه بخاطر جنسیت دانشجو تقسیم می‌شوند. یک راه حل، فراهم آوردن ِ شرایط ِ تشویق کننده است تا پسران هم مانند دختران انگیزه‌ی دانشگاه رفتن داشته باشند و تقسیم محل‌های تحصیل فقط بر اساس قابلیت‌ها صورت بگیرد.

ادعای دوم و سوم هم ارتباط مستقیمی با این "شرایط فرهنگی و اجتماعی" دارد. بسیاری از زنان جامعه‌ی ما بدلیل وابستگی شدید اقتصادی به درآمد مرد، عملا مجبور هستند که در بدترین شرایط به ادامه‌ی زندگی تن بدهند. فراموش نکنیم که بسیاری از زنان حتی اگر هم با سواد باشند لزوما از مهارت‌های شغلی برخوردار نیستند که بتوانند از عهده‌ی اداره‌ی زندگی‌شان برآیند. طبیعی‌ست که زن جوانی که تحصیلات و شغل مناسبی دارد تحت هر شرایطی تن به ازدواج و یا ادامه‌ی آن ازدواج نمی‌دهد.
مسئله فقط بر سر درآمد مستقل هم نیست. بطور کلی نقش اجتماعی زن و ساعت‌هایی را که هم‌پای مرد، در بیرون از خانه کار می‌کند، شرایطی را بوجود می‌آورد که در بسیاری موارد، ساختار پدرسالارانه‌ی خانواده را به چالش می‌کشد. مرد، دیگر سلطان و تصمیم‌گیرنده‌ی خانواده نیست جرا که زن هم بدلیل نقش فعال اجتماعی و آشنایی با مکانیسم‌های زندگی اجتماعی، از همان مهارت‌های مرد برای اداره‌ی خانواده برخوردار می‌شود.
به نظر من، راه حل، کار کردن ِ مداوم روی فرهنگ و دید جامعه نسبت به ساختار خانواده است. از طرف دیگر خود خانواده‌ها هم می‌بینند که وضع زندگی‌شان در صورتی که هم مرد و هم زن کار کنند بهتر و تثبیت‌شده تر می‌شود. در بسیاری از کشورها مثلا روی ساختن مهد‌های کودک و محل نگهداری بچه‌ها کار می‌کنند تا مشکلی برای خانواده بوجود نیاید. تجربه نشان داده است که کودکانی که به مهد کودک می‌روند تازه از نظر روحی و توانایی‌های فردی و اجتماعی، نسبت به بچه‌ای که شبانه‌روز را در محیط خانه با مادرش سر می‌کند،‌ قویتر است.
واقعیت این است که امروزه تلاش برای نگاه داشتن ساختار سنتی خانواده جز با تبعیض و زور میسر نیست. همین طرح، یک نمونه است. این تبعیض و زور هم به نفع جامعه نیست.

ادعای چهارم، نمونه‌ی بارز ِ گشتن ِ بیهوده به دور یک دایره‌ است. آنچه که آقایان می‌گویند در واقع قانونی است که سال‌هاست خودشان در کشور ما وضع کرده‌اند که بر طبق آن، زن، برای کار کردن در بیرون خانه نیاز به اجازه‌ی شوهر (یا پدر) دارد. این قانون پدرسالارانه را آقایان خودشان با تفسیری که از متون دینی کرده‌اند گذرانده‌اند. معلوم نیست وقتی که زن از همان توانایی‌ها و قدرت تشخیص مرد برخوردار است،‌ چرا باید آزادی حرکت او توسط شوهر یا پدرش کنترل شود. چه بسا زنی که تحصیل کرده و با روابط اجتماعی آشناست خیلی بهتر از مردان خانواده بتواند شرایط زندگی خودش و خانواده را تعیین کند. مثلا می‌توان در نظرگرفت که شوهر زنی که استاد دانشگاه است، تشخیص بدهد که هیئت علمی دانشگاه محل مناسبی برای کار کردن او نیست و او باید به همان خانه‌داری‌اش بپردازد؟ یا حداکثر در مغازه‌ی خانوادگی فروشندگی کند. آیا این تصمیم به نفع بیت‌المال است؟

مشکل آنجاست که آقایان خودشان در چنبره‌ای که قوانین پدید آورده‌اند (و بخصوص در مورد زنان) به نوعی، گیر افتاده‌اند. مشکل بزرگ‌تر اما اینجاست که با تبعیض و محدودیت‌ها و گره‌های بیشتر می‌خواهند، گره‌های کور قبلی را باز کنند.
به نظر من باید با یاری گرفتن از متخصصان و جامعه‌شناسان به دنبال دلایل بی‌میلی پسران برای تحصیل گشت و در جستجوی مشوق‌هایی برای همه‌ی جامعه صرف نظر از جنسیت یا هر شرط و شروط دیگری بود.
شاید هم این موضوع بیت‌المال و آمار بهانه‌ای‌ست تا ساختار پدرسالارانه‌ی خانواده بیش از این که هست تقویت شود. در حالی که همین ساختار سنتی و محدودیت و تحت کنترل بودن برای نیمی از جامعه، هم حقوق انسانی را زیر پا می‌گذارد و هم ضررهای هنگفتی برای بیت‌المال و منابع انسانی اجتماع دارد.

* این شعر را از کتاب جنبش حقوق زنان در ایران -ترجمه‌ی نوشین احمدی خراسانی- آورده‌ام.