این روزها مشغول کار روی مقاله‌ای برای شماره‌ی بعدی زنستان هستم و در کنار کارهای دیگر،‌ وقت کمتری برای وبلاگ‌نوشتن داشته‌ام. این مقاله همین یکی دو روزه تمام می‌شود و می‌توانم با فاصله‌ی همان تقریبا یک روز درمیان در اینجا بنویسم.

در یکی از گردش‌های اینترنتی و وبلاگی به این پست در وبلاگ حاجی واشینگتن برخوردم که به طور "نه خیلی جدی" پرسیده بود که " اگر بریتانیایی ها به مشروطه خواهان غذای مجانی نمی دادن، چند نفر برای بست نشینی به سفارت دولت فخیمه می رفتن؟".
با نگاهی به همان چند کامنت در نظرخواهی این یادداشت معلوم شد که خواننده‌گانش اتفاقا این سوال را خیلی هم جدی گرفته‌اند. متاسفانه در وبلاگستان بیشتر و بیشتر معمول می‌شود که مطالب را به صورت "غیر جدی" و "نه چندان جدی" بنویسند و معلوم نباشد گفتنی یا نوشتنی ِ واقعی چه بوده است. اگر منظور دوستان طنز نوشتن است که بد نیست بدانیم طنز ریشه در تناقض‌های واقعیت‌ پیرامون دارد.

من هم مایلم مانند کامنت نویسان آن نظرخواهی، موضوع را جدی بگیرم و برای همین فکر کردم چند جمله‌ای کوتاه بنویسم. منابع دست اول تاریخ دوران مشروطه نشان می‌دهند که با سخت گرفتن حکومت مستبد بر مشروطه‌خواهان و حتی آزار و اذیت آنها هنگام تحصن در مسجد (مسجد یکی از جاهایی بود که سنت تحصن و بست‌نشینی داشت)، عده‌ای از بازرگانان تصمیم گرفتند برای اینکه حکومت به سادگی نتواند جنبش آنها را برای ایجاد عدالت‌خانه سرکوب کند به درون حیاط سفارت انگلستان بروند و در آنجا بست بنشینند. ابتدا حدود 50 نفر از تجار در حیاط سفارت تحصن کردند ولی چند روزی نگذشت که تعداد مردم به حدود سیزده هزار نفر رسید. در حیاط سفارت هر دسته‌ای از بازاری‌ها و پیشه‌وران چادر خودشان را بر پا کرده بودند و در طول روز در چادرها سخنرانی‌ و بحث درباره‌ی مشروطه بر پا بود.

درباره‌ی "غذای مجانی" که حاجی واشینگتن درباره‌ی آن پرسیده باید گفت که طبق نوشته‌ی منابع تاریخی معتبر مثل ناظم الاسلام کرمانی، همه‌ی مخارج بعهده‌ی تاجران بازار و خود ِ صنف‌های مختلف پیشه‌وران بود که صبح به صبح برنج و مواد غذایی را به خرج خودشان می‌آوردند و در وقت ِ آن به مردم غذا می‌دادند. کسروی تاریخ‌نویس دیگر هم با اینکه با تحصن در سفارت بیگانه موافق نبود، با این حال تاکید می‌کند که خرج غذا و رفاه مردم را خود بازار و اصناف تامین می‌کردند. همه‌ی مخارج بعهده‌ حاجی محمد تقی بنکدار و برادرش حاج حسن بود. خرجی هم که بوسیله‌ی اصناف تهیه می‌شد به همین دو نفر داده می‌شد تا کارها را سر وسامان بدهند. این دو برادر از ابتدای جنبش مشروطیت، از فعالان بودند.
همه‌ی تاریخ‌نویسانی که یا خودشان از نزدیک شاهد تحصن بوده‌اند یا در همان زمان زندگی می‌کرده‌اند، تاکید دارند که کار این تحصن در آن چند روز در کمال نظم پیش می‌رفت. از طرف دیگر انجمن‌های مخفی و نیمه مخفی مشروطه‌خواه هم فرصت خوبی پیدا کرده بودند تا در چادرهای تحصن‌کننده‌گان سخنرانی داشته باشند و مردم را با آرمان‌ها و هدف‌های مشروطه آشنا کنند. بقول ناظم‌اسلام کرمانی حیاط سفارت‌خانه تبدیل به مدرسه‌ای برای مردم شده بود.
خواسته‌های اولیه‌ی متحصنین از جمله اینطور اعلام شده بود که البته بعدا رادیکال‌تر شد و به خواست مشروطه تبدیل شد:
اول - معاودت علمای مهاجرین بطهران
دوم - اطمینان بر اینکه احدی را ببهانه نخواهند گرفت و شکنجه نخواهند کرد.
سوم - امنیت مملکت، چه امروز کسی دارای مال و جان خود نیست.
چهارم - افتتاح عدالتخانه که از طبقه‌ی علما و تجار و سایر اصناف برای رسیدگی در مرافعات شرکت در او داشته باشند.

پس از چهارده روز تحصن، مظفرالدین شاه مجبور به امضای فرمان مشروطه شد.

این که یک جنبش اجتماعی را با تمام پیچیدگی‌ها و تحولاتش، یک مجلس آش و پلوخوران که تازه پولش را هم دولت بیگانه می‌دهد، جلوه بدهیم ما را به کجا می‌رساند؟ در حالی که هم واقعیت ِ تاریخی چیز دیگری است و هم اینکه کارکرد این تحصن و نتایج آن، با یک مجلس مفت‌خواری که نویسنده‌ی "حاجی واشینگتن" می‌خواهد تلقین کند زمین تا آسمان فرق دارد.

منابعی که به آ‌نها اشاره شد:
ناظم‌اسلام کرامانی - تاریخ ببداری ایرانیان. ج. 1 ص. 512
احمد کسروی- تاریخ مشروطه‌ ایران- ص. 110