دوستانی که درباره‌ی موضوع شکل‌گیری و تحول اندیشه‌ی تجددخواهی در ایران کنجکاوی و مطالعه می‌کنید، حتما می‌دانید که کتاب «اندیشه‌های طالبوف تبریزی» نوشته‌ی دکتر فریدون آدمیت از منابعی است که خواندن آن حتما به درک بهتر این موضوع کمک زیادی می‌کند. کتاب که در دهه‌ی چهل خورشیدی منتشر شده و امروز در بازار کتاب ایران کم‌یاب است، با همت سایت کتاب فارسی بصورت فایل‌های html در کتابخانه‌ی اینترنتی این سایت قرار دارد که بصورت ایمیل برای همه ارسال می‌شود. چون فکر کردم که خواندن کتب به آن صورت شاید ساده نباشد، همه‌ی آن را در یک فایل PDF جمع کردم و در سایت پویا می‌گذارم که دانلود کنید یا آنلاین بخوانید. روی این آدرس کلیک کنید.
----------
ماجرای «نامه»‌ی مربوط به ادامه‌ی جنگ و شکست سیاست‌های آقایان، وقفه‌ای در نوشتن مطلب مربوط به انجمن زنان انداخت که فکر کردم در این یادداشت آن ر اپی بگیرم.

در مطلب قبلی نوشتم که چگونه جلسات مخفی «انجمن آزادی زنان» در باغ‌های اطراف تهران تشکیل می‌شد و با اینکه همه‌ی زنان با خانواده‌‌های‌شان در این جلسات شرکت می‌کردند، چه خطراتی از طرف مردم متعصب و طرفداران استبداد متوجه آنها بود. طبق نوشته‌ی ژانت آفاری دو نفر از اعضای این انجمن دختران ناصرالدین‌شاه بودند به نام‌های تاج‌السلطنه و افتخارالسلطنه. از تاج‌السلطنه متن خاطرات او در دست است که اندیشه‌ی روشن و رادیکال او را بخوبی نشان می‌دهد. درباره‌ی این زن روشن‌اندیش یادداشت کوتاهی پیش از این نوشته‌ام که در این جا قرار دارد. زنان روشن‌اندیش دیگری که تا سالهای بعد، از فعال‌ترین و اثرگذارترین‌ها در جنبش زنان بودند، مانند صدیقه‌ دولت‌ آبادی و محترم اسکندری هم در این انجمن فعالیت می‌کردند.
باز هم در نوشته‌ی قبلی نوشتم که مدارس دخترانه تا سالها از حمایت مادی دولت برخوردار نبود و مخارج این مدرسه‌ها به همت مردم و از جمله همین انجمن‌های زنان تامین می‌شد. از جمله‌ «انجمن مخدرات وطن» که توسط 60 زن در تهران ایجاد شده بود تعدادی از مدارس دخترانه را حمایت می‌کرد و پرورش‌گاهی هم برای سرپرستی دختران یتیم برقرار کرده بود که مدیریت آن را یک بانوی ارمنی به نام خانم ملکیان بعهده داشت. نکته‌ی جالبی که هست، این که با وجود تمام محدودیت‌ها این انجمن‌های مختلف با هم رابطه داشتند و برای سخن‌رانی در جلسات‌شان از اعضای انجمن‌های دیگر دعوت می‌کردند.
همانطور که اشاره‌ کردم انجمن‌ها و بطور کلی هرگونه فعالیت اجتماعی زنان حتی مدرسه رفتن دختران، با مخالفت شدید متعصبین و طرفداران استبداد رو به رو بود. از جمله فعال‌ترین این مخالفان، علما و طلاب بودند. پس از فتوای علما و از جمله شیخ فضل‌الله نوری بر اسلامی نبودن این مدرسه‌ها، طلاب و مردم متعصب جرات می‌کردند که در خیابان به روی دختران مدرسه‌رو و معلمان آنها تف کنند و مزاحم‌شان شوند. از طرف دیگر در مجلس اول هم اراده‌ی قوی برای حمایت از حقوق زنان و انجمن‌های آنها وجود نداشت. بعضی از نمایندگان مجلس اول هم که طرفدار فعالیت زنان بودن زیر فشار مخالفت‌هایی که می‌شد چندان پیگیر ماجرا نمی‌شدند.
در اسفند 1286 (مارس 1908) «انجمن نسوان» رسما از مجلس در مورد انجمن‌های زنان سوال کرد. بعضی از نمایندگان اصولا با طرح این سوال در مجلس مخالفت کردند و از وزیر کشور هم خواستند تا انجمن‌ها را غیرقانونی اعلام کند. بعضی دیگر از نمایندگان لیبرال تلاش کردند با گفتن اینکه "زنان برای کسب اخلاق حسنه" دور هم جمع می‌شوند و جمع شدن زنان هم منافی شرع نیست، بگذارند که موضوع لااقل به بحث گذاشته شود. تعداد دیگری از نمایندگان معتقد بودند که جای این بحث‌ها در روزنامه‌ها و نه در مجلس است. تا اینکه حرف امام جمعه که اعلام کرد این موضوع در مجلس مطرح نشود، به کرسی نشست. با این حال، موضوع انجمن‌ها غیر شرعی اعلام نشد ولی از طرف دیگر رسمی هم شناخته نشد و هیچ حمایت مالی هم صورت نگرفت.
جالب این جاست که حدود 3 سال پیش از این (پیش از پیروزی مشروطه)، وقتی که ناظم‌الاسلام کرمانی موضوع ایجاد مدارس دخترانه را با آیت‌الله طباطبائی که بعدها از رهبران مشروطه شد، مطرح می‌کند، او وعده‌ی ایجاد مدارس دخترانه را پس از بر افتادن استبداد می‌دهد. که دیدیم پس از پیروزی مشروطه و تشکیل مجلس هم کار به آسانی نگذشت و باز هم تا سال‌ها معطل ماند.

امیدوارم در یادداشت بعدی بتوانم موضوع انجمن‌ها را، در دوران مشروطه‌ی دوم پی بگیرم.