پی‌نوشت: طنز تاریخ - امروز 28 مرداد 1385، شعبان جعفری جلودار ِ دسته‌های کودتاچی در خیابان‌های تهران در روز 28 مرداد سال 1332، در آمریکا درگذشت.
شعبان جعفری پیش و پس از 28 مرداد از سازماندهان باندهای سیاه و گروه‌های لباس‌شخصی ِ فشار برای حمله به تظاهرات و ضرب و شتم مردم بود.
پس از کودتا، وقتی می‌خواستند دکتر فاطمی وزیر دولت مصدق را از شهربانی به زندان ببرند،‌ شعبان جعفری و همدستانش بر سرش ریختند و با مشت و لگد و ضربات چاقو او را بشدت مجروح کردند.
-----------
گفتن و نوشتن درباره‌ی پیروزی‌ها و شکست‌های تاریخی‌مان نه غرور بی‌مایه است، نه ذکر مصیبت. مروری است بر آنچه بر ما رفته و جستجو برای پیدا کردن چرایی ِ آن. بخصوص اگر ملتی مثل ما وزنه‌ی شکست‌هایش سنگین‌تر باشد و پس از هر پیروزی کوتاه‌مدت، شکستی دراز‌مدت و پایدارتر برایش بر جا مانده باشد.
امروز سالروز کودتای 28 مرداد سال 1332 است که در پس توطئه‌ و دخالت مستقیم خارجی و بی‌تفاوتی و همکاری ِ ایرانی، طومار جنبش آزادی‌خواهی مردم از صبح به غروبی در هم پیچیده شد. با خرج یک چند هزار دلاری و بیشتر از آن بی‌تفاوتی یا سردرگمی و از همه بدتر خیانت ِ آنان که سردمدار حوادث این روز بودند. همان‌طور که گفتم، یاد شکست 28 مرداد ذکر مصیبت نیست، بخصوص که آنچه برای ما در سال‌های پس از آن رقم خورد، محکم‌تر شدن پایه‌های استبداد تاریخی بود.

می‌گویند اول باید ملت به سطح درک و اندیشه‌ی بالا و مداراگر دست پیدا کند تا پس از آن دموکراسی پا بگیرد. من فکر می‌کنم در محیط خودکامه و مستبد، فکر مشارکت و مدارا پا نمی‌گیرد. این‌ها هر دو در کنش و ارتباط با هم رشد می‌کنند. در یک محیط استبداد زده یا بی‌تفاوتی و باری به هرجهتی و گلیم خود را از آب بیرون کشیدن رشد می‌کند یا سازش و رانت‌خواری و عََمله‌ی ظلم شدن، و یا در جهت دیگر عصیان و طغیان. عقلانیتی هم که هست، دشوار بتواند مخاطبی عمومی پیدا کند.
در سال‌های پس از مشروطه، پس از 1320 و بخصوص پس از 1332 در شرایطی بودیم که ملت می‌توانست در امور زندگی اجتماعی و سیاسی خودش مشارکت فعال داشته باشد. دیدیم که حتی در اوایل سال‌های پنجاه که بیشترین تحصیل‌کرده‌گان و متخصصان و آموزش عمومی را داشتیم، بیشتر از همیشه محدود بودیم و گردش ِ کار در جامعه و حکومت بر همان سنت استبدادی می‌گذشت.
از این اشاره‌ی کوتاه که نتیجه‌ی مستقیم ِ استقرار استبداد پس از 28 مرداد بود، بگذریم.

به سختی می‌توانیم از نیروهای سیاسی ایرانی کسی را در این شکست ملی مقصر ندانیم. از دربار و شبکه‌ها و عوامل وابسته به آن که مستقیما و با همکاری سازمان‌های اطلاعاتی خارجی، در کار سرنگونی دولت مصدق و شکست جنبش مردمی بودند بگذریم، دیگران هم هر یک سنگی بر این راه انداخته‌اند.
یکی از نقاط ضعف جامعه‌ای که سنت در آن به شکل تعیین‌کننده‌ای نقش دارد این است که اقشار زیادی از مردم، فعالیت اجتماعی و نقش سیاسی‌شان با مذهب و مراجع دینی‌شان گره می‌خورد. این مراجع دینی که البته هر کدام هم منافع و اندیشه‌های خودشان را دارند، نفوذ بسیاری بر اقشار سنتی‌تر مردم دارند. این نفوذ، در هر جنبش سیاسی و آزادی‌خواهی موجب تقسیم‌ شدن هواداران‌شان می‌شود. همان‌طور که بعنوان مثال در جنبش مشروطه پیش آمد. در سال‌های پیش از 28 مرداد بخشی از روحانیان نسبت به این جنبش بی‌تفاوت یا بیشتر متمایل به دربار و شاه بودند و از جمله بزرگ‌ترین روحانی یعنی آیت‌الله بروجردی. بخش دیگر هم که آیت‌الله کاشانی نمایندگی‌شان می‌کرد، کوتاه‌زمانی طرفدار جنبش بودند ولی بتدریج و بخصوص در ماه‌های بلافاصله پیش از کودتا عملا در مقابل دولت مصدق ایستاده بودند. تا جایی که حتی در روز کودتا پول‌هایی هم از طرف کاشانی بدست کودتاچیان‌ ِ خیابانی رسید. پس از کودتا هم آقازاده‌ی ایشان نماینده‌ی مجلس شد. طبیعتا، این باعث می‌شد تا تعداد زیادی از مردم بی‌تفاوتی یا مخالفت‌شان با جنبش ملی، با مواضع این روحانیان شکل بگیرد.
آنجا که این اندیشه و منافع در جهت منافع ملی قرار می‌گیرد، این جنبش و حرکت اجتماعی در چنین جهتی حرکت می‌کند و در آنجا که منافع و اندیشه‌ی رهبران دینی بر خلاف جهت منافع ملی است، حرکت مردمی که زیر نفوذ آنها هستند هم در آن سمت قرار می‌گیرد. یعنی منافع و مصالح ملی تابعی از اختلافات و رقابت‌های رهبران دینی می‌شود.
تجربه‌ی تاریخی بارها و از جمله در جنبش مشروطه و جنبش ملی شدن نفت نشان داد، که هر بار این دسته‌بندی‌ها بر خلاف مصالح ملی کشور عمل کرده است.
در جنبش مشروطه به گواهی تاریخ‌نگاران معتبر، جدا شدن شیخ فضل‌الله و روحانیان طرفدار او باعث جدا شدن و یا حداقل بی‌تفاوت‌ ماندن بخش بزرگی از جامعه نسبت به اصلاحات بنیادی مشروطه شد. همچنین بی‌تفاوتی رهبران دینی و مخالفت عده‌ای دیگر از آنها با جنبش آزادی‌خواهی مردم در ماه‌های پیش از مرداد 32 ، این جنبش را از پشتیبانی بخش بزرگی از مردم محروم کرده بود. با این که تعدادی از پیشنهادات دولت در مجلس، از جمله ملی کردن اتوبوس‌رانی یا افزایش تعداد نانوایی‌ها می‌توانست مستقیما روی زندگی اقشار محروم تاثیر مثبت بگذارد، نفوذ اجتماعی رهبران مذهبی موجب جلوگیری از این اقدامات می‌شد.
بسیاری از رهبران سنتی جبهه‌‌ ملی مانند بقایی و قنات‌آبادی و مکی هم پس از اینکه دولت مصدق چند لایحه‌ی اصلاح‌طلبانه را به مجلس ارائه کرد، کم‌ کم از این جبهه جدا شدند. این رهبران سنتی در بازار نفوذ زیادی داشتند.

در جناح چپ هم حزب توده که تا سی تیر 1331 مصدق را عامل "امپریالیسم آمریکا" توصیف می‌کرد، تازه شروع به پشتیانی از دولت کرده بود اما در جدال عقیدتی میان رهبران، کار به تظاهرات و اعتصاب‌ها و درگیری‌های خیابانی کشیده شد. در دنیای تقسیم‌شده‌ی این حزب، میان اردوگاه سرمایه‌داری و سوسیالیسم، جایی برای صدای سوم نبود. فرمول‌های حاضر و آماده‌ای که با چند متغیر و پارامتر ساده، مسئله‌ی جنبش مردمی را بطور دور و دراز و عجیبی حل می‌کرد. رهبران هنوز در کلنجار رفتن با فرمول‌ها بودند تا ببینند مصدق نماینده‌ی سرمایه‌داری ملی است یا سرمایه‌داری وابسته. عجیب نبود که وقتی این حزب با واقعیت کودتا در صبح 28 مرداد رو به رو شد، تازه می‌خواست با تردید و سردرگمی مقاومتی کند که صد البته به ساعت 5 عصر نرسیده، کار از کار گذشته بود و دستوراتی که اعضای آن منتظر دریافتش بودند، هیچگاه دریافت نشد، چه بسا که اصلا فرستاده نشده بود.
آنچه نتیجه‌ی این سردرگمی بود، زندان بود و اعدام و داغ و درفش که از همه بدتر و وحشیانه‌تر بر اعضای حزب توده رفت.

این‌ها را آوردم تا مروری بر شکست خودمان در 28 مرداد 32 داشته باشیم. نه قرار است این چند جمله، مخالفی را مجاب کند، نه اینکه ذکر مصیبتی باشد و آهی از نهاد ما بر آورد.
فکر می‌کنم همین که بی‌تفاوت از کنار این سالروز نگذشته باشیم و چند دقیقه‌ای در آن اندیشه کنیم، کافی‌ست.