نسلی که نوجوانی و جوانی‌اش را در اولین سال‌های پس از انقلاب تجربه می‌کرد، حتما تب و تاب فرهنگی و هنری آن سال‌ها را به یاد دارد. تب و تابی که در خیلی جاها سیاست‌زده بود و پس از سال‌ها سکوت، زمان می‌خواست تا جای خودش را در جامعه پیدا کند و بتدریج از سیاست‌زده‌گی و شعارزده‌گی به روشن‌اندیشی و پویایی و نقادی برسد. این زمان هرگز برای این نسل و این تب و تاب فراهم نیامد. نمی‌خواهم این یادداشت را با آنچه در پی آمد طولانی کنم.

از تب و تاب فرهنگی و هنری ِ آن سال‌ها که گفتم، ما نسل نوجوان و جوان آن روز حتما فیلم Z را بخاطر داریم که یکی از پربیننده‌ترین فیلم‌های روی پرده‌ی سینماها بود. من یادم هست که این فیلم را در سینما بلوار در بلوار الیزابت دیدم.
فیلم با کارگردانی کوستا گاوراس ِ یونانی‌الاصل و بازیگرانی از جمله ایو مونتان و ایرنه پاپاس در سال 1969 ساخته شد. زبان اصلی فیلم فرانسوی بود و موسیقی متن آن را موسیقیدان برجسته میکیس تئودوراکیس ساخته بود. فیلم Z جایزه‌های زیادی و از جمله اسکار برای بهترین فیلم خارجی را گرفت.

دو سه روز پیش که این فیلم را پس از سال‌ها دیدم، فکر کردم که در اینجا که خانه‌ی شخصی ِ پویا هم هست درباره‌ی آن بنویسم. در زیر هم دو قسمت کوتاه از موسیقی متن را از روی DVD آماده کرده‌ام که با هم بشنویم.

داستان فیلم Z از روی یک ماجرای سیاسی واقعی ساخته شده است:
گریگوری لامبراکیس پزشک یونانی، فعال سیاسی و مبارز ضد فاشیست آلمان، در سال‌های 1960 یک جنبش ضد جنگ در یونان را رهبری می‌کرد. جنبشی چپ‌گرا - و نه لزوماً کمونیست یا هوادار شوروی- که بر ضد جنگ ویتنام و برای صلح و عدالت اجتماعی فعالیت مسالمت‌آمیز داشت. لامبراکیس در سال 1963 در جریان یک میتینگ مسالمت‌آمیز در تسالونیکی یونان به دست گروه‌های شبه نظامی و لباس‌شخصی‌های دست راستی به قتل رسید.

در جریان تحقیقات و دادرسی که پس از قتل لامبراکیس انجام گرفت، معلوم شد گروه‌های سازمان یافته‌ی لباس‌شخصی‌ با بالاترین مقامات سیاسی و نظامی در ارتباط بوده‌اند و از طرف آنها برای بر هم زدن تظاهرات و همین قتل لامبراکیس، هدایت و پشتیبانی می‌شده‌اند. در جریان دادرسی و پس از آن،‌ جنبش صلح و عدالت اجتماعی، رشد و اقبال زیادی در میان جوانان ِ یونانی پیدا کرد و گروه «جوانان لامبراکیس» تشکیل شد که اولین رهبر آن میکیس تئودوراکیس بود. شعار اصلی این جنبش همان حرف Z یا کوتاه شده‌ی Zei بود، به معنی «او زنده است!».
از سال 1982، هر ساله ماراتون کلاسیک آتن به یاد لامبراکیس با شرکت دونده‌گانی از کشورهای مختلف انجام می‌شود، که یادآور ماراتون ِ صلح خود ِ لامبراکیس پیش از کشته‌شدن ِ او است.

وقتی که فیلم را می‌دیدم به این فکر می‌کردم که «Z» برای ما یک نوستالژی، یک خاطره، نیست. متاسفانه پس از حدود 40 سال از ساخته شدنش و پس از 27 سال که از نمایش آن می‌گذرد، هنوز، بخشی از واقعیت ِ زندگی ما و جنبش مدنی ما است.
Z چگونه می‌تواند برای من نوستالژی و خاطره‌ی نوجوانی باشد، وقتی که نسل پس از من، که در نوجوانی من تازه زاده می‌شد، به سن جوانی، باید همان بی‌عدالتی را تجربه کند. حالا یا در جریان قتل‌های زنجیره‌ای، یا در کوی دانشگاه یا در تجمع مدنی زنان یا دانشجویان.

فیلم، سیاست‌مداران و نظامیانی را نشان می‌دهد که جنبش مدنی را یک "بیماری اجتماعی" تعریف می‌کنند که به هر وسیله و از جمله چماق و زنجیر می‌خواهند "عامل بیماری و فساد" را از میان ببرند. اما در پشت سخنرانی‌ها و شعارهای این "مصلحان اجتماعی" تفکری متعصب و انحصارگر نشسته، تکیه زده بر صندلی یا مُخَدّه‌ی قدرت وثروت.

افسوس که Z هنوز برای ما یک نوستالژی نیست.