یکی از موضوعات مدرنیته و تجدد، زبان است. با ورود اندیشه‌های نوگرایی بخصوص در دوره‌ی ناصرالدین شاه، زبان پیچیده و پرتکلّف گذشته نمی‌توانست اندیشه‌های تازه را - چه در شکل سفرنامه‌نویسی یا ترجمه - منتقل کند. حتی امیرکبیر دارالترجمه‌ای برای برگرداندن کتاب‌های خارجی به فارسی دایر کرده بود. بیشتر این کتاب‌ها، کتاب‌های تاریخی، علوم نظامی، علوم طبیعی و کشاورزی بودند. اما مدت زیادی نگذشت که ترجمه‌ی کتاب‌های رمان هم شروع شد. رمان‌های خارجی، هم از نظر زبان و هم از نظر محتوا و اندیشه‌ی حاکم بر این شکل جدید ادبیات، بر روی ادبیات نوگرای ما تاثیر فراوان گذاشت.

جمال میرصادقی درباره‌ی رمان می‌نویسد:
"در حقیقت وقتی آدمی شناسنامه و هویت فردی خود را پیدا کرد، رمان نیز تولد یافت. ... [در دوره‌ی نوزایی یا رنسانس] انسان متوجه شخصیت و هویت درونی و فردی خود شد و احساسات فردی و خصوصی از احساسات جمعی جدا شد. ادبیات پوشش اشرافی و اختصاصی خود را دور انداخت ... طبقه‌ی متوسط و عامی برای اولین بار مورد توجه قرار گرفتند و شخصیت آنها به ادبیات راه یافت. به تدریج فرد به نیروی خلاقه و زندگی درونی و عاطفی و ویژه‌گی‌های شخصیت خود آگاهی یافت... نویسندگان قالب‌های سنتی قصه‌ها و افسانه‌ها را به کنار افکندند و محتوای کلی و عمومی آن‌ها را به دور انداختند، زیرا که قالب‌های کهنه‌ی سنتی، ظرفیت و بُرد کندوکاوهای درونی و عاطفی و احساسات خصوصی را نداشت".

با چنین دریافتی از رمان و شکل و محتوای آن، زبان پیچیده‌ی گذشته هم ناکارآمد شده بود. از اولین رمان‌هایی که به فارسی ترجمه شد «سه تفنگدار» (1316 ه.ق) و «کنت‌ مونت کریستو» (1309 ه.ق) از آثار الکساندر دوما بود. اما شاید باور کردن این سخت باشد که ورود چنین کتاب‌هایی در جامعه‌ی سنتی ما آنقدر سخت بوده که محرمانه دست به دست می‌گشته است. شیخ ابراهیم زنجانی از روحانیون روشن‌اندیش دوران مشروطه و نماینده‌ی دوره‌ی اول مجلس شواری ملی از زنجان، در خاطراتش که هنوز پس از بیشتر از 70 سال در ایران جزو کتاب‌های ممنوعه است می‌نویسد:
"... بعد میرزا هاشم خان یک روز مرا ملاقات کرد و گفت: آخر شماها چرا باید تنها آخوند باشید، مگر دیانت از آگاهی وبصیرت مانع است؟ خوب است لامحاله رمان بخوانید. پرسیدم رمان چیست؟ گفت کتاب حکایت را می‌گویند که در فرنگستان رسم است، خیلی می‌نویسند و می‌خوانند. مانند حکایات قدیم ما از نوش‌آفرین و شیرویه و الف‌لیله و لیله (هزار و یک‌شب). گفتم من که زبان فرنگی نمی‌دانم. گفت: چند کتاب ترجمه شده،‌ آشکار هم هست من می‌دهم بخوانید. پس کتاب سه تفنگدار را جلد اول و دویم و سوم را محرمانه خواندم و وضع غریبی در ادای مطلب و طرز نوشتن دیدم. بعد کتاب کنت منت کریستو را دادند خواندم و رمان‌های کوچک دیگر". و درجای دیگر ادامه می‌دهد: "بعضی رمان‌ها بسیار به بیداری من و جلب به علوم و ترقی تاثیر کرد".
مترجم این رمان‌ها محمد طاهر میرزا اسکندری بود.

ترجمه‌ی این نوشته‌های جدید غربی، در واقع تجربه و کار روی شکل جدید زبان فارسی هم بود که بتوان از قابلیت‌های آن برای جا‌انداختن زبان تازه استفاده کرد. به قول زین‌ العابدین مراغه‌ای در سیاحت‌نامه‌ی ابراهیم‌بیک:
"اگرچه ساده‌نویسی در سبک ایرانیان تازگی دارد،‌ولی مقتضای زمان ما ساده‌نویسی است. باید ادبای ایران که در قلم و اظهار افکار با هنر هستند،‌ بعد از این، حبّ ِ وطن را نظما و نثرا به کلمات واضحه و عبارات ساده به خاص و عام تقدیم نمایند".

یکی از این تجربه‌های موفق، ترجمه‌ی رمان «حاجی ‌بابا» نوشته‌ی جیمز موریه انگلیسی بود که با کوشش میرزا حبیب اصفهانی انجام گرفت. با اینکه این،‌ ترجمه از انگلیسی است اما بسیار خوب پرورده شده است. یک نمونه را از جایی می‌اورم که حاجی بابا در مشهد درمانده شده است:
"گدایی در مشهد، رواجی داشت و چون سقایی نیز شعبه‌ای از آن بود، راه و چاه آن را نیک آموخته بودم و می‌دانستم که اگر به آن طریق سالک شوم، عنقریب داماد عباس ِ دوس می‌شوم. اما از دریوزه عارم آمد. خواستم میمونی یا خرسی بخرم و لوطی شوم، دیدم تعلیم خرس و میمون خیلی زحمت و لوطی‌گری خیلی هنر و بی‌حیایی لازم دارد. خواستم روضه‌خوان و تعزیه‌گردان شوم، دیدم در این کار بی‌حیایی بیشتر لازم است. خواستم واعظ شوم، دیدم که احادیث و اخبار باید جعل کنم و عربی نمی‌دانستم. خواستم فالگیر شوم، دیدم فالگیر و رمّال در مشهد از سگ بیشتر است و همان می‌خورند که مرغ خانگی می‌خورد. خواستم باز دلاک شوم، دیدم که پابند می‌شوم و مشهد، جای ماندن نیست".