وقتی امروز دوباره مطلب پست قبلی را می‌خواندم فکر کردم بد نیست نگاهی به تاریخ این رسم عمرکشان و توهین به باورهای دیگران داشته باشم. یکی از خوبی‌های وبلاگ‌نویسی هم این است که لازم نیست حتما درباره‌ی مطرح‌ترین موضوعات روز نوشت.
زمینه‌ی فکری من در این‌باره این بود که بسیاری از ما باورهای خودمان را از زمینه‌ی تاریخی خودشان جدا می‌کنیم و در مکانی مقدس و دست‌نیافتنی قرار می‌دهیم که گویا همیشه این‌چنین بوده و جز این نمی‌توانسته‌ باشد. برای همین نگاهی تاریخی به بعضی عادت‌ها و رسوم بی‌گمان دید بازتر و گسترده‌تری درباره‌ی چگونگی پیدایی و ماندگاری آن عادت‌ها و رسوم می‌دهد. اگر علاقه داشته باشیم بیشتر درباره‌ی فرهنگ کشورمان بدانیم،‌ بدون شناخت تاریخی این فرهنگ راه به جایی نخواهیم برد.

در باره‌ی تاریخ این رسم عمرکشان من بیشتر درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری آن می‌نویسم و نه ضرورتا اینکه ما مردم در هر ناحیه‌ای و منطقه‌ای چه "ابتکاراتی" بخرج داده‌ایم تا زهر این توهین‌ها را قوی‌تر به جان دیگران بریزیم. برای این نوشته هم از زنده‌یادان کسروی و استاد زرین‌کوب کمک می‌گیرم که چیزی خلاف واقع ننویسم.
پیش از همه معنی دو واژه‌ی تولّی و تبرّی: تولّی معنی ابراز دوستی و محبت است و منظور، ابراز محبت به امامان شیعه است. تبرّی به معنی ابراز انزجار است و منظور، ابراز انزجار از سه خلیفه‌ی اول است.
کسروی می‌نویسد: "چنانکه گفتیم یکی از کارهای شاه ‌اسماعیل رواج دادن شیعه‌گری در ایران می‌بود. این شاه که دلش پر از کینه سنیان می‌بود شیوه زشت دشنام و نفرین را نیز به رواج گذاشت. از زمان ایشان درویشانی به نام "تبرایی" پیدا شدند که بجلو اسب فلان وزیر و بهمان امیر افتادندی و نامهای سران اسلام را یکایک برده نفرین و دشنام‌گویان گام برداشتندی".
اما این درویشان تبرایی از کجا آمدند؟
شاه اسماعیل صفوی پس از شکست‌دادن رقبایش، در سال 907 هجری قمری یعنی 520 سال پیش وارد تبریز شد. شاه اسماعیل که قصد داشت شیعه را مذهب رسمی کشور قرار دهد در روز جمعه‌ای امام مسجد بزرگ تبریز را واداشت تا خطبه‌ی اثنی‌عشر در مدح امامان شیعه بخواند و برای اولین بار پس از زمان آل‌بویه، در اذان عبارات مخصوص شیعه بکار ببرد. پس از نماز هم سه خلیفه‌ی اول یعنی ابوبکر و عمر و عثمان و خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس را در مسجد لعنت کردند. مردم تبریز که بیشتر آنها تا آن موقع سنی‌ مذهب بودند واکنش نشان دادند ولی شاه اسماعیل شمشیر کشید و به صوفیان (در واقع سپاهیانش) امر کرد هر کس را که از سه خلیفه‌ی اول ابراز تبرّی نکند گردن بزنند. پس از مراسم مسجد، شاه اسماعیل سوار بر اسب به جلو افتاد و به دنبالش سپاهیان او با تبرزین‌ به راه افتادند و در کوچه و بازار شهر به انجام مراسم لعنت کردن و دشنام دادن سه خلیفه ادامه دادند. به نوشته‌ی استاد زرین‌کوب چندین نفر را هم در این گیرودار برای زهرچشم گرفتن از دیگران گردن زدند. از آن زمان شاه اسماعیل دستور داد که در همه‌جای ایران چنین مراسمی را برای لعنت سه خلیفه‌ی اول و توهین به آنان، در کوچه و بازار برپا کنند. وقتی که به او تذکر دادند که دو سوم مردم تبریز سنی هستند و ممکن است واکنش سخت نشان دهند شاه اسماعیل گفت: "بتوفیق‌الله تعالی، اگر رعیت حرفی بگوید شمشیر می‌کشم و یک کس زنده نمی‌گذارم".
مراسم اظهار تولی و دوستی نسبت به امامان شیعه پیش از صفویه هم وجود داشت و به کسانی که در کوچه و بازار مدح امامان را می‌گفتند مناقب‌خوان می‌گفتند. در مقابل سنی‌ها هم فضایل‌خوان داشتند که از فضایل سه خلیفه‌ی اول می‌گفتند. اما همانطور که در بالا نوشتم وقتی قدرت به دست شاه اسماعیل افتاد این رسم لعنت کردن و توهین دست بالا را گرفت و به ضرب شمشیر و تبرزین در مناطق مختلف ایران جا افتاد.
نوه‌ی شاه اسماعیل اول یعنی شاه اسماعیل دوم این رسم را برانداخت و از اجرای مراسم آن جلوگیری کرد. از آنجا که این شاه اسماعیل دوم به داشتن گرایشات سنی معروف بود سران قزلباش که قدرت نظامی و سیاسی را در دست داشتند تصمیم گرفته بودند شاهزاده‌ی دیگری را به تخت بنشانند که شاه اسماعیل دوم متوجه شد و تغییر سیاست داد.
این مراسم در زمان نادرشاه کمی کمرنگ‌تر شد چون نادر درباره‌ی باورهای دینی مردم کمتر سخت‌گیر بود. از زمان قاجار که قدرت روحانیون بسیار زیاد شد این رسم لعنت و توهین از قبل هم پررنگ‌تر شد. با شروع جنبش مشروطه و رشد افکار ملی و تجددخواهانه، این مراسم هم دیگر به شدت سابق برگزار نشد.
برای نمونه به نوشته‌ی پولاک پزشک اتریشی که در زمان ناصرالدین‌ شاه در ایران کار و زندگی می‌کرد اشاره می‌کنم. او درباره‌ی این رسم عمرکشان در کاشان، می نویسد که شامل جشن و آتش‌بازی بوده است و عروسکی را بعنوان عمر سوار بر خری می‌کرده‌اند و لوطی‌های شهر در حال ساز و دهل زدن خر را در شهر می‌گردانده‌اند. کسروی هم از روحانیون تبریز می‌گوید که هرسال در ربیع‌الاول دسته‌ها در شهر به راه می‌انداختند. بازماندگان درویشان تبرایی تبریز را لعنتچی هم می‌گفتند.
این هم باید طبیعی باشد که در مناطقی که تعداد سنیان زیاد بوده این منجر به درگیری و خشونت میان مردم می‌شده است. زمانی شاه اسماعیل برای تحکیم پایه‌های حکومتش چنین با خشونت و سختی این رسوم را رواج داد. همین شاه اسماعیل کسی بود که به گفته‌ی جهانگرد ونیزی موقع تفریح و تیرانداختن در میدان "در فاصله‌ی افکندن سیب‌ها اسماعیل اندکی می‌آسود و مختصری شیرینی با شراب ناب می‌خورد". آن خشونت مذهبی هم برای استوار کردن پایه‌های حکومت خودش و فرزندانش و یکپارچه نگاه داشتن قزلباشانش بود.
مایه‌ی تعجب نیست که امروز با دانستن همه‌ی این‌ها هنوز کسانی به خودشان اجازه بدهند دوباره بساط عمرکشان وتبری برپا کنند؟ آنچه از این برخوردهای مذهبی برای مردم مانده هیچگاه جز مصیبت نبوده.