این روزها کتاب کم حجم اما پر محتوای "جنبش حقوق زنان در ایران" را بدست داشتم که حاصل تحقیق الیز ساناساریان است و با ترجمه ی خوب و روان نوشین احمدی خراسانی منتشر شده است. اصل کتاب که به زبان انگلیسی است تازه نیست و در سال 1982 یعنی سه سال پس از انقلاب منتشر شده است. عنوان اصلی کتاب هم «جنبش حقوق زنان در ایران- طغیان، افول و سرکوب از 1900 تا خمینی» است. جای تاسف دارد که این کتاب بخاطر شرایط روز در ایران باید سانسور شود. فصل هفتم کتاب با عنوان «آنسوی احیای دین: استقرار یک حکومت دینی» در ترجمه ی فارسی نیامده است در حالی که اطلاعات و تحلیل ارزشمند تاریخی از سالهای پر تب و تاب پس از انقلاب درباره ی موضوع زنان دارد.

فرناز در وبلاگ امشاسپندان ترجمه ی فارسی را معرفی کرده است. اما من هم حرف تازه ای در این باره دارم و تلاش می کنم که مطالب امشاسپندان را دوباره نویسی نکنم. و احتمالا موضوع این نوشته را در چند پست می نویسم تا برای دوستان خسته کننده هم نباشد.
اول در مورد خود کتاب یعنی آن قسمتی که در ایران ترجمه شده باید نوشت. کار تحقیقی در مورد جنبش زنان ایران در تاریخ معاصر و بخصوص پس از مشروطه کمتر انجام شده -حداقل به فارسی- و آنچه که نوشته شده در واقع بیشتر بیان تاریخی این جنبش آنهم بصورت پراکنده بوده است. حالا یا باید در کتاب های تاریخ بطور پراکنده بدنبال حضور زنان گشت و یا در کتابهایی مانند تحقیق ژانت آفاری ( انقلاب مشروطه ایران) به چکیده ی مطالب و اسناد ناریخی که در این مورد نوشته دست پیدا کرد. ویژگی کتاب ساناساریان تحلبل جامعه شناختی جنبش زنان است. که البته کار ساده ای هم نیست. بقول خود ساناساریان بسیاری از اسناد و مدارک با ارزش جنبش زنان یا از میان رفته است و یا در مجموعه های شخصی وارثان خاک می خورد.
نویسنده ی کتاب پنج ویژگی را در مورد هر جنبش اجتماعی می شمرد و بعد تلاش می کند تا ببیند از روی مدارک تاریخی می توان اصلا از چیزی به نام «جنبش زنان» صحبت کرد. پنج ویژگی اینها هستند:
1 - ناراضی بودن حداقل یک اقلیت از مردم از وضع موجود.
2- تلاش برای نقد و تغییر وضع موجود که از آن ناراضی هستند.
3- تداوم تلاش ها و فعالیت ها و نه اقدامات مقطعی.
4 - حداقلی از سازمان یافتگی.
5- نوعی درک و برداشت مشترک از هدف اصلی.
ساناساریان تلاش موفقی می کند تا نشان دهد علیرغم تمام محدودیت ها چه برای زنان وچه برای تحقیق، جنبش زنان از زمان مشروطه وجود داشته است، هر چند که در سالهای بعد یعنی در اوج قدرت رضا شاه بطور مقطعی کمرنگ می شود و افول می کند.

نکته ی جالبی که ساتاساریان به آن اشاره می کند موضوع دوره ی پس از مشروطه یعنی دوره رضا شاه است که برخورد با موضوع حقوق زنان روند متضادی را طی کرد. از یک طرف به آموزش زنان توجه بسیاری شد و مثلا از سال 1289 تا 1312 یعنی اوج قدرت رضا شاه، تعداد مدارس دخترانه 20 برابر شد و تعداد دانش آموزان دختر 25 برابر. محدودیت هایی هم برای ازدواج دوم و ازدواج در سن کم گذاشته شد. اما هنوز هم قوانین شرعی اجرا می شد و از این نظر تغییر بنیادی بوجود نیامد. بعنوان مثال طبق نوشته ی ساناساریان شرط ازدواج دختر، بلوغ ذکر می شد که بخصوص در شهرستانها و مناطق دور از پایتخت و شهرهای بزرگ جای تفسیر را برای توجیه ازدواج در سنین خردسالی باقی می گذاشت.
مشکل مهمی که در مورد جنبش زنان در این دوره وجود داشت این بود که دستگاه حکومتی درک درستی از ضرورت جنبش های مستقل مردمی و از جمله زنان نداشت و فعالیت های مستقل زنان را تحمل نمی کرد. معلوم است که اصلاحات اجتماعی را با بخشنامه و دستور نمی توان زیاد به جلو برد. آنچه اصلاحات را زنده نگاه می دارد شرکت فعال خود مردم است. نویسنده ی کتاب نشانه هایی می دهد که فعالیت های مستقل زنان و نشریات و سازمان های شان در سالهای قدرت گرفتن رضا شاه بشدت محدود شدند. در سال 1309 نشریه مستقل «عالم نسوان» بخاطر انتقاد از بی توجهی دولت نسبت به مشکلات زنان توقیف شد. آنچه که بعدها بوجود آمد سازمان های دولتی و بخشنامه ای بودند که بیشتر به کارهای خیریه و کمک به زنان می رسیدند.
اینها را که نوشتم نه بخاطر مخالفت کور با یک دوره ی تاریخی، که بیشتر به خاطر این تلاش بود که نشان دهم جنبش تجدد، ارتباط تنگاتنگی با شرکت مستقل و فعال خود مردم دارد. این گفته که اول باید مردم فرهنگ مشارکت را یاد بگیرند تا بعد بتوانند مشارکت داشته باشند، این را در نظر نمی گیرد که این «یاد گرفتن» با در خانه نشستن و یا اجرا کردن دستورات حکومتی بوجود نمی آید. فرهنگ مشارکت از درون خود این مشارکت پا می گیرد و رشد می کند.

در پست بعدی درباره ی این کتاب بیشتر خواهم نوشت. تلاش می کنم آن قسمت های کتاب را که بدلیل شرایط امروز، در ایران ترجمه نشده است معرفی کنم. فکر می کنم برای شما دوستان هم جالب باشد. چرا که بخوبی نشان می دهد چگونه بتدریج از همان روزهای اول پیروزی انقلاب محدودیت های زنان شروع شد. محدودیت هایی که سَرمستی پیروزی انقلاب موجب شده بود تا کمتر کسی به آن توجه کند. آنوقت هم که مستی از سر پَرید، گویا دیر شده بود.