اوایل هفته فرصتی دست داد تا در وبلاگ هنوز دو مصاحبه یکی با رامین جهانبگلو و دیگری را با دکتر سروش بخوانم.

از زمانی که لاپلاس ریاضیدان و فیزیکدان فرانسوی در جواب ناپلئون که پرسیده بود در کتابهای شما حرفی از خدا و نقش او در این جهان نیست، گفت "من به آن فرضیه احتیاج نداشتم"، دو قرنی باید بگذرد و امروز نواندیشان دینی که سروش نماینده ی بسیاری از آنهاست به این نتیجه رسیده اند که باید کار باورهای دینی را از کارهای دنیایی جدا کنند. به این نتیجه رسیده اند که "دست های غیبی" را به این جهان راهی نیست.

اینکه سروش و یارانش چه تفسیرهایی دارند و چگونه کوشش می کنند تا این اندیشه ها را در بین دین باوران توجیه کنند یک موضوع درونی خودشان است. همانطور که بنا به نقل سروش یهودیان می گویند خدا " خودش را بازنشسته كرد، يك بازنشستگي عمدي. گفت ديگر در كار جهان دخالت نمي‌كنم. 6 روز آفريدم، حالا شما ادامه بدهيد، كار را به شما سپردم." ، سروش و همفکرانش هم می توانند توجیهات دیگری برای موضوع "دست های غیبی" پیدا کنند و در مورد مهدویت بگویند: " اگر وارد چنين فكري شويم، يعني همان سكولاريزاسيون، يعني شما يكي از انديشه‌هاي ديني‌تان را آنقدر از دنياي موجودتان دور مي‌دانيد كه بدون توجه به آن برنامه‌ريزي مي‌كنيد ، آن را نفي نمي‌كنيد، اما از اين نظر ديوار به ديوار نفي است."

سوای آن بحث های درونی، نتیجه ای که حاصل چنین اندیشه هایی ست برتری دادن به خرد جمعی مردم است برای بدست گرفتن زندگی اجتماعی در همه ی شکل هایش. نسل جدیدی که به هر دلیلی می خواهد باورهای دینی خودش را حفظ کند، لااقل به این نتیجه می رسد که در پس هر پدیده ی این جهانی، عاملی این- جهانی را جستجو کند.

نکته ی دیگری که سروش البته نه در این مصاحبه ولی در کتاب «بسط تجربه ی نبوی»، بخصوص مقاله ی اول و همنیطور "ذاتی و عرضی در ادیان"، به آن زیاد اشاره می کند تاریخی شمردن دین است که خودش شاید بزرگترین قدم برای تقدس زدایی باورها و سنتهایی است که بخاطر همین مقدس پنداشته شدن، قرنها حاکم بر زندگی مردم بوده اند و هر جا هم که پیچیده تر شدن زندگی مقاومتی کرده با زور شمشیر و تکفیر آن مقاومت، بر جای نشانده شده.

سروش در مقاله ی «دین اقلی و اکثری» می گوید: "حکم علوم انسانی چون اقتصاد و روان شناسی و جامعه شناسی هم مثل علوم طبیعی و فیزیک است. ادیان، از جمله دین اسلام، نه برای تعلیم علوم طبیعی-تجربی آمده اند، نه برای آموختن علوم انسانی...»*

من فکر می کنم اندیشه ی سروش و همفکرانش اگر صداقت و شجاعت پیگیری آن را داشته باشند به چیزی جز سکولاریسم (نه ضرورتا بی خدایی) منتهی نخواهد شد که این در روند اندیشه ی دینی قدمی به جلو است. بر آشفته شدن دین باوران سنتی هم ریشه در همین جا دارد. توجیهات و تفسیرهای سروش طبیعتا در چارچوب دستگاه فکری دین باوران انجام می شود.

اما معلوم است که در عرصه ی تفکر فلسفی و توضیح جهان و نقش انسان در آن، چالش میان فلسفه ها و جهانبینی های متفاوت با هم باقی خواهد ماند.
این ها اندیشه هایی ست که هر بار با خواندن نوشته ها یا مصاحبه های سروش در ذهنم می گذرد.

* بسط تجربه نبوی، ص. 95