در دو پست قبلی درباره ی خاطرات مترجم و نویسنده ی برجسته «به آذین» نوشتم. او در خاطراتش همچنین به دوران ملی شدن صنعت نفت و جبهه ملی اشاره و انتقاد مهمی را مطرح می کند. مطرح نه فقط از نطر تاریخی، بیشتر منظورم این است که ما هم در همین سالهای اصلاحات به آن توجه نکردیم و تجربه ی تلخی را تکرار کردیم. به آذین از بی توجهی جبهه ی ملی و طرفداران دکتر مصدق به موضوع تشکل های مردمی اشاره می کند که درست بر خلاف آنچه که در انقلاب مشروطه گذشت عمل شد. در 28 مرداد مردم پراکنده در پیاده روها با بهت زدگی نظاره گر پیروزی کودتا بودند.
نیروهای محافظه کار همیشه تلاش داشته اند که جلوی تشکیل نهادهای مدنی بگیرند. برای نیروی محافظه کار هیچ وسیله ای بهتر از نیروی توده وار و بی شکل نیست. مجموعه ای تصادفی و غیر متشکل که به راحتی می توان آن را تهییج کرد و با کمترین هزینه ها زیر کنترل گرفت.

در دوران مشروطه و مجلس اول، نیروی مردمی در برابر نیروی محافظه کاران دربار و روحانیون از سه راه اراده و خواستهای مردم را مطرح و دنبال می کرد.
اول مجلس با وجود همه ی محدودیتها * ، دوم شوراهای شهری که اختیارات اجرایی داشتند یعنی جمع آوری مالیاتها را بعهده داشتند و حتی حکام مستبد محلی را برکنار می کردند و سوم انجمن های مجاهدین مشروطه که محل تشکل و فعالیت سازمان یافته ی مردمی بودند. طبق نوشته ی محققان تاریخ مشروطه از جمله ژانت آفاری این انجمن ها خواسته های مردمی را حتی بسیار بیشتر از اصلاحات ملایم تر مجلس مطرح و دنبال می کردند. این خواست ها از جمله محدودیت ساعت کار و ممنوعیت کار کودکان بود. انجمن ها که همان نهادهای مدنی آن زمان بودند اقلیت های قومی را به شرکت فعال دعوت می کردند و به تاسیس مدارس جدید کمک می کردند.
بخش دیگر این انجمن ها و نهادهای مدنی، اتحادیه های صنفی بودند که توانستند 29 نماینده به مجلس بفرستند.
هنگامی که محافظه کاران دربار و پشتیبانان روحانی آنها تصمیم به جمع کردن بساط مشروطه گرفتند، دیگر با یک توده ی بی شکل و سرگردان طرف نبودند. بسیاری از مجاهدین مشروطه و مردم در انجمن ها متشکل بودند.

در سالهای اصلاحات دوران ما بارها مطرح شد که مردم و بخصوص زنان و جوانان و بطور کلی مردم از ایجاد سازمانهای مدنی مثل انجمن ها، تشکل های زنان و اتحایه های صنفی کارمندان و کارگران استقبال می کنند و فقط از راه این نهادها است که می توانند اراده و خواست خودشان را اعمال کنند. شکی نیست که نهادهای مدنی خودجوش بخصوص در سالهای اول اصلاحات رشد زیادی کرد اما به نظر من کارنامه ی اصلاح طلبان حکومتی برای پشتیبانی و ادامه ی فعالیت این تشکل ها کارنامه درخشانی نیست.
دیدیم که در بزنگاه هایی که حضور مدنی مردم می توانست گرهی از کار اصلاحات باز کند، افراد جامعه وسیله ای برای نشان دادن خواست و اراده شان نداشتند. آقای بهزاد نبوی از سران اصلاح طلبان حکومتی مجبور بود در مصاحبه با مجله ی آفتاب بگوید: "پس از چند سال که از اصلاحات می گذرد، ما هنوز نمی توانیم پنج هزار آدم به خیابان بیاوریم و کنترلشان کنیم." موضوع فقط به خیابان آمدن نیست. موضوع، وجود تشکل های مدنی است که بتوانند بیانگر خواستهای تدوین شده ی مردم و ابزار فشار مردمی برای رسیدن به خواستهایشان باشند.

پس از 8 سال، توده ی بی شکلی که در 2 خرداد 76 خاتمی را روی کار آورد در سال 84 با سرخوردگی یا در خانه نشست، یا با بهت زدگی به رفسنجانی رای داد و یا امید به یقه ی چرکین و پیکان قراضه ی احمدی نژاد بست.

تا در بزنگاه تاریخی دیگر چه کارنامه ای داشته باشیم.

* در مجلس اول مشروطه زنان حق رای نداشتند. ازمردان هم تنها آنان که دارای حداقل ثروت و ملکی بودند و مسلط به زبان فارسی بودند حق نمایندگی داشتند. اقلیت های مذهبی با محدودیت های جدی روبه رو بودند. برای عدم تحریک علما نمایندگی یهودیان را آیت الله بهبهانی و نمایندگی ارامنه را آیت الله طباطبایی به عهده گرفتند!