"به عموم اخطار می کنم که دوره عصیان سپری شده روز اطاعت از اوامر ونواهی حکومت فرارسیده است. کشتیبان را سیاستی دگر آمد." – قوام السلطنه 27 تیر 1331
زنده یاد دکتر مصدق پس از بازگشت پیروزمندانه از دادگاه لاهه درباره ی ملی شدن نفت ایران، از شاه می خواهد تا انتخاب وزیر جنگ کابینه را طبق قانون اساسی به عهده نخست وزیر بگذارد. شاه در تمام این سالها امتیاز انتخاب وزیر جنگ را در دست خودش نگاه داشته بود تا بتواند کنترل دربار را بر ارتش حفظ کند.
در جریان انتخابات مجلس هفدهم، مصدق با شاه به توافق رسیده بودند که "انتخابات مملکت در همه جا بطور آزاد و بدن اینکه توصیه ای برای انتخاب اشخاص بفرمانداران و فرماندهان ارتش بشود صورت گیرد."(1) اما در جریان انتخابات ارتش به دخالت خودش ادامه داد تا جایی که پیش از رفتن دکتر مصدق به دیوان لاهه 55 کرسی مجلس وضع نامعلومی داشت.
با بیشتر شدن ناهماهنگی ها میان ارتش و دولت ملی دکتر مصدق، او بر حق قانونی خودش برای انتخاب وزیر جنگ اصرار کرد. شاه در پاسخ دکتر مصدق در عصر 25 تیرماه گفته بود: "خوب است اول من چمدان خود را ببندم بروم بعد شما این کار را تقبل کنید."(2). با پافشاری مصدق و اصرار شاه برای در دست نگاه داشتن این امتیاز غیر قانونی، نخست وزیر (مصدق) عصر 25 تیر استعفا کرد. فردای آنروز شاه قوام السلطنه را به نخست وزیری منصوب کرد.

واکنش مردم تهران و شهرستانها در برابر استعفای دکترمصدق -بخصوص با محبوبیتی که داشت و با دست پر و پیروزمندانه هم از دیوان لاهه بازگشته بود- اعتراض گسترده و راهپیمایی ها و میتینگ های بزرگ خیابانی بود. در بسیاری از شهرها از همان 26 تیر کار به درگیری با پلیس کشیده شده بود. تا جایی که قوام مجبور شد اعلامیه "کشتیبان را سیاستی دگر آمد" را برای تهدید مردم صادر کند.

اوج درگیری مردم با پلیس و ارتش در روز دوشنبه 30 تیر 1331 اتفاق افتاد. جبهه ملی و حزب توده هواداران خودشان را که کم هم نبودند به اعتصاب و تظاهرات در این روز دعوت کرده بودند. جبهه ملی در میان دانشگاهیان و بازاریان و اصناف نفوذ زیادی داشت و حزب توده هم در دانشگاه و محیط های کارگری هواداران بسیاری داشت.
در روز 30 تیر وقتی که مردم به طرف مجلس شورای ملی در میدان بهارستان راه پیمایی می کردند به تانکهای ارتشی برخورد کردند و درگیری شدید آغاز شد که 5 ساعت بطول انجامید تا اینکه فرماندهان ارتش که می ترسیدند افراد تحت امرشان به تظاهرات کنندگان ملحق شوند، بالاخره تصمیم گرفتند نیروهای ارتش را به پادگانها باز گردانند.
طبق نوشته ی روزنامه تهران مصور 24 تیر 1332 *، بیشترین درگیری در بازار فرش فروشان و مناطق کارگرنشین شرق تهران و مسیر دانشگاه تا مجلس در میدان بهارستان بود.
طبق نوشته ی روزنامه های آن روزها بیشتر از 250 نفر در تهران، همدان، اهواز، اصفهان و کرمانشاه کشته شدند.

عصر روز 30 تیر، پیروزی مردم برای ادامه ی کار دکتر مصدق عملی شده بود. دکتر مصدق دوباره به نخست وزیری رسید و خودش کفیل وزارت جنگ شد. دوران بلافاصله پس از 30 تیر، دوران اصلاحات اساسی توسط دولت مصدق بود که تا حدود یکسال یعنی تا کودتای 28 مرداد 32 ادامه پیدا کرد.

(1) و (2) – خاطرات و تالمات مصدق به قلم خودش
* - نقل از ایران بین دو انقلاب – یرواند آبراهامیان