هوشنگ دولت آبادی کتابی دارد به نام «جای پای زروان، خدای بخت و تقدیر». بسیاری فکر می کنند که زروان (Zorvan) شعبه ای یا فرقه ای از دین زرتشت است اما دولت آبادی نشان داده است که دین زروانی، دینی بوده که بطور مستقل در میان مردم معمولی تا روزگار ساسانیان رواج زیاد داشته و پس از آن هم در شکل های مختلف جایگاه خودش را در روح و ذهن ایرانی حفظ کرده است.
دین زروانی معتقد است که زروان «خدای زمان» دنیا را بگونه ای آفریده که همه چیز از پیش تعیین شده است و بخت و تقدیر بر همه ی جهان حاکم است و انسان را گریزی از آن نیست. "در کیش زروان همه موجودات عالم بازیچه ی بی اختیار دست سرنوشت هستند".

این روزها که بیشتر به آنچه گذشت و می گذرد فکر می کنم، نمی توانم این را از ذهنم دور کنم که سوای فقر و استیصال شاید چیزی برجای مانده در «روح ایرانی به معنای تاریخی اش» وجود دارد که با دیدن زمینه ی مناسب اجتماعی هر از گاهی سر بر می کشد.
این روزها یکبار دیگر به آنچه که شاید زروان پرستی در روح ایرانی برجای گذاشته در کتاب دولت آبادی برگشتم:

- زروانی ها رویدادهای زندگی را ناشی از تجاوز و تبعیض نمی دانند و بر این باورند که همه وقایع خواسته ی نیرویی فراسوی خوبی و بدی و مهر یا کینه توزی است. توانگر توانگر است چون مشیت زروان چنین بوده و ناتوان ناتوان است زیرا بخت این گونه مقدر کرده است.
- زروانی ها زیاده طلب نیستند زیرا کسی بیشتر از آ« چه سهم اوست، نمی تواند بخواهد و نمی تواند بدست بیاورد. این قناعت ضامن آن است که عمر در طلب و طمع تلف نشود.
- در جامعه زروانی کسی احساس نمی کند که به حقوقش تجاوز شده است. زیرا مردم به جای «حق» فقط «سهم» دارند. هر زورگو یا متجاوزی، چون خود طبق مشیت زروان رفتار می کند، به صورت جزئی از نظام کلی عالم پذیرفته می شود و لبه تیز تیغ ظلم احساس نمی شود.

آنچه از زروانیت که در روح و ذهن ما مانده شاید بتواند تا حدودی (فقط تا حدودی) بیانگر حاشیه نشینی و نظاره گر بودن ما در برابر رویدادها باشد. به نوعی «الخیر فی ما وقع» یا «از این ستون به آن ستون فرج است» یا «بگذار این بشود یا آن بیاید، شاید ...».
برای توضیح این حاشیه نشینی تاریخی دولت آبادی می نویسد:
"از ظاهر امر چنین بر می آید که مردم ما، اولین نشانه ی اقتدار یافتن یک فرد را دلیل کافی برای پیروزی او تلقی می کرده اند و این درست همان اعتقاد کور به سرنوشت است ... بعدها وقتی از آیین زروان پرستی فقط آثار اعتقاد به سرنوشت باقی ماند، مصلحت اندیشی پا به عرصه گذاشت."

می توان تصور کرد که در زمینه ی مناسب اجتماعی مثل زور و داغ و درفش و یا فقر و احتیاج و استیصال، این چنین روحیاتی سر بر می کشند.

نمی توانم فکر نکنم به بازی شطرنجی که محافظه کاران دارای قدرت با مردم و اصلاح طلبان در این سالها بازی می کردند و خانه به خانه عقب می نشاندند. شاید در پس هر عقب نشینی این اندیشه ها هم در ناخودآگاه ما هست، بدون اینکه بدانیم یا باور کنیم.