در طول سالهای جنبش اصلاحات یکی از دغدغه های من بعنوان یک ایرانی دور از دیار که می خواسته عضو کوچکی از این جنبش مردمی باشد، این بود که اصلاحات جز از درون نهادهای مدنی و تشکل های مردمی رشد نخواهد کرد. آن اصلاح طلبان حکومتی که بخاطر موقعیتشان توانسته بودند حزب و گروهی تشکیل دهند باید تلاش می کردند تا مردم و بخصوص آن همه جوانان و زنان و دانشجویان پرشور، نهادهای مدنی خودشان را ایجاد کنند و در آنها فعالیت داشته باشند. بجز این، معلوم بود با نشستن در پشت درهای بسته و دور از چشم مردم، در دراز مدت راه بجایی نخواهند برد.

اینها را پیش از این هم نوشته ام. اما گفته های آقای کروبی درباره ی حزب فراگیر مرا واداشت که امشب هم این نوشته کوتاه را بنویسم. آقای کروبی می گوید: "احساس می‌كنيم كه يك حزب قوی فراگير بايد تشكيل شود، حزبی مستقل و مردمی كه برای نظارت دولت‌ها و قدرت‌ها از پايين شروع شود." درباره ی شرط و شروطی که آقای کروبی می گذارد چیزی نمی نویسم.
درباره ی "فراگیر" بودن این حزب که فعلا در افکار آقای کروبی وجود دارد هم چه چیزی می توان گفت جز اینکه تمام هدف جنبش اصلاحات این بود که ما "نهاد فراگیر" نداشته باشیم؟ یعنی جامعه را در همه رنگ های فکری و سلیقه ای که وجود دارند بپذیریم.

بیشتر تاکیدم روی این "اعمال نظارت و فشار از پایین" ، یعنی از درون جامعه است. جای تاسف است که اصلاح طلبان حکومتی حتی رادیکال ترینشان هم نتوانستند این ضرورت را به موقع درک کنند که اصلاحات فقط از کانال مردم می گذرد و اگر بخواهند چانه زنی های حکومتی تاثیرپذیر باشد، فقط با اتکا به یک جنبش فعال مردمی است.

نگوییم که چنین جنبش مردمی وجود نداشت. زنان و دانشجویان و جوانان و روشنفکران بارها تلاش کردند که نقش فعالتری در جنبش اصلاحات داشته باشند ولی هربار به موانعی برخوردند که دولت اصلاحات هم کمکی به برطرف کردن آنها نکرد. منظور از جنبش مردمی هم شورش و بلوا نیست. منظورم فراهم آوردن زمینه های فعالیت های اجتماعی گسترده برای مردم در شکل اتحادیه ها و تشکل های غیردولتی است. نه اینکه حالا چنین تشکل هایی وجود ندارند، اما این تعداد کم هم بیشتر با تلاشهای خود مردم بوده است. دولت اصلاحات می توانست هم از نظر ایجاد زمینه های مناسب به آنها کمک کند و هم از نظر پشتیبانی مالی که بتوانند شکل بگیرند و روی پای خودشان بایستند.

اما گویا حالا بسیار دیر اصلاح طلبان حکومتی به فکر شرکت فعال مردمی افتاده باشند.
اینها گلایه نیست، فقط بیان تجربیاتی است که کوله بار تاریخی ما را سنگین تر کرده، اگر برای قدمهای بعدی در خاطر داشته باشیم.

به تنها چیزی که امید است اینست که فعالان اجتماعی که دلسوزانه کار و تلاش می کنند کوشش کنند تا همین تشکل های غیر دولتی که حالا وجود دارند پابرجا بمانند و بتوانند رشد کنند. این هم جز با تلاش جمعی و دلسوزانه انجام نخواهد شد. ما هم که در خارج هستیم می توانیم آنها را تا آنجا که می توانیم یاری دهیم و پشتیبانی کنیم. چه یاری فکری و چه یاری مالی مردمی.

کاش دوستانی که با چشم های گریان و ناامید می گویند همه چیز تمام شد، این را ببینند که اتفاقا امروز کارهای بیشتری است که زمین مانده است. جنبش آزادیخواهی ما مردم بسیار بدتر از اینها را بخود دیده. قرار نیست که ما امروز افسرده و کز کرده در گوشه ای بنشینیم. نه تلاش برای آزادی، با ما شروع شده و نه با ناکامی موقتی ما تمام شده است ...