من فکر می کنم یکی از مشکلات بزرگ ما در "برداشت از مدرنیته" این بوده است که رویه یا سطح بیرونی دستآوردهای تفکر مدرن را دیده ایم ولی آن اساسی را که این تفکر مدرن و مفاهیم آن بر آن قرار گرفته اند را یا ندیده ایم و یا دیده ایم ولی فکر می کنیم که می توان به آنهم رنگ "بومی" زد. واژه ی "بومی" را در گیومه گذاشتم تا گفته باشم که بومی بودن به معنی مقدس بودن و غیرقابل تغییر بودن نیست. برداشت های بومی در زمانی از تاریخ، جدید بوده اند و در روند جایگزینی شان بومی شده اند. با تحول شناخت آدمی از هستی پیرامونش، این برداشت های بومی هم تغییر پیدا می کنند.
بسیاری، از دستآوردهای علمی و فرهنگی غرب حرف می زنند ولی پایه ی آن را که خردگرایی ست نمی بینند. در جامعه ای که خردگرایی در آن جایی ندارد، پیشرفت علمی از تولید تحصیل کردگان پیشتر نمی رود.
مثلا به همین تئوری تکامل داروین بر اساس انتخاب طبیعی که نگاه کنیم، در اساس و عمق آن، برداشتی از هستی طبیعی و انسان به عنوان یکی از انواع آن وجود دارد که هیچ جنبه ای از تقدس به وجود انسانی و "انسان شدن" آن نمی دهد. این، با وجود ارزش ها و اخلاق و رابطه های انسانی منافاتی ندارد. از طرف دیگر اندیشه هایی مانند اندیشه ی داروین در جامعه ای که خرد در آن جایی ندارد و بنا به نیروها و امدادهای غیبی هر چیزی می تواند دلیل هر چیزی باشد، پا نمی گیرد.
تا واقعیت عینی و عقل انسانی پایه ی شناخت قرار نگیرد، اندیشه ی علمی رشد نمی کند. موضوع در گالیله، نیوتون و داروین هم نمانده است. نظریه های کیهان شناسی امروز هم برداشت های جدیدی از هستی پیرامون ما بدست داده است. موضوع این نیست که این یا آن بخش از تئوری های علمی فردا ممکن است تصحیح بشود یا تکمیل. موضوع آن تفکر و برداشت خردگرایانه ای ست که در پایه نشسته است.
یک تئوری علمی فقط تعدادی فرمول یا گزاره ها و نظریات و راه حل ها نیست. بیش از آن، آن نگاهی ست که انسان به هستی پیرامونش دارد. زمانی که طالس ملطی می گفت همه چیز از "آب" تشکیل شده است، بیش از آنکه توجیه کننده ی تشکیل همه چیز از "آب" باشد، آن بود که ریشه ی بودن و توضیح چگونگی این هستی را در همین واقعیت پیرامون جستجو می کرد.
متاسفانه برداشت سطحی از دریافت علمی تا امروز هم جریان دارد. دکتر سروش در مصاحبه ای گفت که در برداشت های جدید ایشان از تفکر دینی (نظریه قبض و بسط شریعت و موضوع "تجربه ی نبوی" ، مانعی نیست که موجودی به نام "جن" هم وجود داشته باشد (متاسفانه محل مصاحبه در خاطرم نیست، شاید در نشریه کیان). خوب پس ما هنوز دراساس توضیح مان در هستی دچار تناقض هستیم.

من یک مثال از جلال آل احمد در کتاب جدید آرامش دوستدار دیدم که بد ندیدم در اینجا بیاورم تا به سطحی بودن برداشت ها اشاره ای کنم:
«در گفتگویی با دانشجویان در تبریز، جلال آل احمد در پاسخ این پرسش که پیدایش آدمی را آدم و حوایی بپذیریم یا داروینی، می گوید: "هر کدام را که دلتان خواست ... اما یک نکته را من یادآوری می کنم بهتان... من از مسایل مربوط به تکامل و اصل انواع در همین حدود اطلاع دارم که شماها، شاید هم کمتر. یعنی چهار تا کتاب خوانده ام. کتاب های ترجمه شده ... اما از تمام مطالب آقای داروین و لامارک و دیگران دستگیرم شده که اینها تئوری است رئیس. فرضیه است، نه حتی یک نظریه. و آن دیگری یک افسانه است. آدم و حوا را می گویم. و من بین این دو تا، یعنی بین یک فرضیه یا نظریه و یک افسانه، افسانه را دوست دارم. چرا که شعر است ..." و خطاب به پرسش کننده: " تو خودت می دانی، هر کدام را می خواهی قبول کن. می خواهی بگویی ازنسل میمونی؟ باش. اما من از نسل آدمم که از خاک بدنیا آمد و خدا در او دمید تا پا شد و ایستاد."»*
من فکر می کنم این همان برداشتی است که تا امروز هم در جامعه ی ما ریشه ی قویی دارد. یعنی یک برداشت سطحی از علم. بدون اینکه اولا تفاوت داروین و لامارک را بدانیم و یا درک درستی از نظریه علمی و فرضیه علمی داشته باشیم. و یا آدم بودن را در مقابل میمون بگذاریم و آنهم میمون به معنای عقب مانده و حیوان، نه تکامل بیولوژیکی نوعی از میمونهای انسان نما. و مهم تر از همه اینکه علم را مشتی فرضیات و فرمول ها تصور کنیم که خوب، آنجا هستند و به ما هم چندان ارتباطی ندارد. این بیشتر به درک دانشجویی شبیه است که تمام سال را از روزی تخته سیاه به او جزوه گفته اند و در پایان سال هم از همان جزوه دو سه سوالی کرده اند. اینکه در پشت این اندیشه ها چیست، نه مشکل استاد این دانشجو بوده و نه خود این دانشجو ....
* - امتناع تفکر در فرهنگ دینی، آرامش دوستدار، ص. 181