آرامش دوستدار متفکری است که در این سال ها کوشیده است روش اندیشیدن را که ما ایرانیان در طول سده ها و هزاره ها به آن خو گرفته ایم به نقد بکشد. می توان با برخی از داوری های او ( مانند هر اندیشمند دیگری) موافق یا مخالف بود. اما جوهر انتقادی که مطرح می کند یعنی تفکر تقدس مآبانه و مطلق گرایانه به نظر من انتقاد بسیار به جایی است. بعضی فکر می کنند که چنین تقدس اندیشی فقط مربوط به فکر دینی است. اما در کشور ما هر گونه تفکری به تقدس گرایی کشیده می شود. از نظریات اجتماعی «آرمان» ساختن نه تنها راه به جایی نمی برد که همان نظریه ی اجتماعی را هم پس از مدتی به آیه های دینی تبدیل می کند، یعنی حقایقی تغییرناپذیر. حکم های جاودانی.
در دوران مائو در چین، اندیشه های او کاملا جنبه ی تقدس داشت. مهدی خانبابا تهرانی که از فعالین سیاسی چپ بوده و سال ها در چین اقامت داشته است در خاطراتش می نویسد:
«در هتلی که ما اقامت داشتیم، چینی ها پیش از خوردن غذا کتابچه ی سرخ مائو را بیرون کشیده و نقل قولهایی از آن می خواندند. ... من به این رفتار معترض بودم و می گفتم این اصولا یک رفتار مذهبی است.»(1)
در جای دیگر می گوید: «در اداره رادیو، مجاور اتاق من کارمندان رادیو جمع می شدند و سه اثر مائو ... را می خواندند. ترجیع بند آغاز جلسه هم این بود: "صدر مائو به ما می آموزد" و شروع می کردند. یک بار عصبانی شده و یکی از آنها را صدا کرده و گفتم: "اکنون چهار ماه است که از صبح تا شب این سه اثر را از بر می کنید، بس کنید، چقدر می خواهید این کار را تکرار کنید." در پاسخ گفت: "اشتباه می کنی. این مسئله بسیار مهمی است و گرفتن جوهر اندیشه کار سختی است."» (1)
حتما گرفتن جوهر اندیشه کار سختی است ولی حفظ کردن و تکرار دعامآبانه معلوم نیست چه جوهری را در ذهن تقدس گرا جا می اندازد. به هر حال نه جوهر واقعیت را. چون واقعیت در تغییر دائمی ست آنهم در جامعه ی انسانی.
احسان طبری هم در خاطرات خودش (از دیدار خویشتن - آخرین نوشته های او پیش از زندان) از دوران اقامتش در شوروی می نویسد، اینکه تفکر خشک و تقدس گرایانه حتی روی هنر و معماری و ساختمان سازی هم تاثیر گذاشته بود.(2) همزمان حتی علم ژنتیک هم تا مدتها برچسب سرمایه داری خورده بود.
معلوم است که این دیگر یک تفکر مذهبی گونه است. تفکری با یک سری قوانین دائمی و تغییرناپذیر. قوانینی که جواب تمام سوالها را با خود دارند و باید و نبایدهایی که یکبار برای همیشه تعیین شده اند.
اما به کشور خودمان که بر گردیم، آرامش دوستدار در کتاب «امتناع تفکر در فرهنگ دینی» می نویسد: «ظلمت هر اعتقادی ... حقیقت هر اعتقاد است. حقیقت بدین معنا آن ناپرسیده و نادانسته ای ست که با احاطه ی درونی اش بر ما فرهنگی می شود، یعنی احساس جمعی را تسخیر می کند و شالوده ی اعتقاد را می ریزد.»(3)
و چقدر در راحتی و آرامش این «اعتقادها» لمیده ایم، دلخوش و سرخوش از اینکه پاسخ ها را «ما» یافته ایم و واقعیت هستی به همان سمتی می رود که ما در خیالمان پرورانده ایم. در سایت گویا این گفتگو با دوستدار منتشر شده است.
نوشتم که هر انتقادی می توان به آرامش دوستدار داشت، اما دعوت او را به اندیشه ی خردگرا و آزاد نمی توان نادیده گرفت. اندیشه ای که حداقل کمک کند تا پرسش ها را روشن مطرح کنیم. و شاید مهمترین آن اینکه چرا ما در اینجا هستیم که هستیم؟ یا کمی بدبینانه تر: چرا ما در اینجا هستیم که بوده ایم؟

(1)- نگاهی از درون به جنبش چپ. ص. 194
(2) - از دیدار خویشتن. ص. 132
(3) - امتناع در تفکر دینی. ص. 70