یکی دو روزی ست که فراخوانی برای امضای یک بیانیه همه پرسی در اینترنت منتشر شده است. نویسندگان این بیانیه دانشجویان، فعالان سیاسی اصلاح طلب، ملی-مذهبی و سکولار هستند. من فکر کردم که نظر خودم را در مورد این فراخوان در اینجا بنویسم که در همان حد یک نظر است و نه توصیه ای برای امضا کردن یا نکردن این بیانیه.
من فکر می کنم این بیانیه را از دو جهت می توان نگاه کرد. یکی خواستهایی که در آن مطرح شده و یکی هم شیوه ی اجرایی کار.
درباره ی خواسته های مطرح شده در بیانیه فکر نمی کنم بتوان ایرادی بر تک تک آنها گرفت و در خواست اصلی یعنی « تدوین پیش نویس یک قانون اساسی نوین ، مبتنی بر اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق های الحاقی آن» خواست اکثریت ما مردم ایران است. و تمام آن ایراداتی را هم که در بندهای بیانیه آورده اند، در قانون اساسی جمهوری اسلامی از روز اول وجود داشته و در طول این سالها غیر دموکراتیک تر هم شده است.
اما این را هم می توان گفت که این خواست بسیار کلی بیان شده است.
مثلا پرسشهایی از حالا مطرح شده است که آیا این ائتلاف ملی شامل سلطنت طلبان هم می شود؟ می توان این نگرانی را داشت که آیا می توان یک گزینه ی غیر دموکراتیک دیگر را در مقابل نظام کنونی قرار داد و آن را به نام دموکراسی تعریف کرد؟ یا اینکه گزینه ها در چارچوب یک نظام کثرت گرا و انتخابی وجود دارند؟ آیا صرف اینکه گروهی از سلطنت طلبان از «پارلمان و مشروطه و شاه بعنوان یک نماد ملی و نه دارای مسئولیت» سخن می گویند، می توان دوباره به یک قانون اساسی بازگشت که به انواع مختلف نهادهای غیر انتخابی در آن جایگزین شوند و یا نهادهای انتخابی مجبور به تایید و کسب مشروعیت قانونی از سوی نهادهای غیر انتخابی باشند؟
شاید نویسندگان بیانیه مطمئن هستند که سلطنت طلبان از آنچنان پایگاه اجتماعی برخوردار نیستند و خواه ناخواه در یک رفراندوم عمومی شانسی نخواهند داشت. شکی نیست که تبلیغات مربوط به سلطنت طلبان بیشتر از رسانه های ماهواره ای است که انجام می شود و وزنه ی اجتماعی آنها به سنگینی تبلیغات رسانه ای شان نیست. اما می توان انتظار داشت که بیانیه با همه ی اشکال خودکامگی و نادیده گرفتن آرا مردم (نهادهای انتصابی) مخالفت کند. تجربه ی انقلاب بهمن 57 نشان داد که دیدگاه های «همه با هم» ی به چه تفرقه و جنگ قدرتی می تواند بیانجامد. پس به نظر من آن دیدگاهی که می تواند هم همه گیر باشد و هم منافع همه ی شهروندان را رعایت کند یک جمهوری واقعی و مبتنی بر اصول حقوق بشر است.

نکته ی بعدی که شاید حتی از آنچه در بالا نوشتم مهم تر باشد اینست که پیشنهاد «برگزاری یک همه پرسی با نظارت نهادهای بین المللی برای تشکیل مجلس موسسان به منظور تدوین پیش نویس یک قانون اساسی نوین ، مبتنی بر اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق های الحاقی آن ، با رای آزاد مردم» با چه پشتوانه ای صورت می گیرد؟ به نظر نمی رسد که چنین پیشنهاداتی بدون متکی بودن به یک جنبش فعال اجتماعی به جایی برسد. و این بسیار فراتر از یک رای گیری اینترنتی آنهم با این شکل ابتدایی موجود است. در بسیاری از وبلاگ ها خوانده ام که این حرکت می تواند نشان دهد که ما می توانیم یک اقدام مشترک داشته باشیم. که البته در چنین سطحی دیگر درخواست همه پرسی با نظارت بین المللی، یک خوش خیالی به نظر می رسد. حتی بدون وجود چنین همه پرسی اینترنتی هم می توان دید که چنین دیدگاه مشترکی وجود دارد. اگر منظور سندیت بخشیدن به این است که همانطور که گفتم چنین روش ابتدایی همه پرسی اینترنتی سندیتی ندارد بجز اینکه یکبار «دیگر» نشان دهد که اکثریت مطلق کاربران اینترنتی که بیشترشان در ایران از جوانان تحصیل کرده هستند، نظام موجود را نمی خواهند.
تمام منظورمن از بیان این نکته اینست که اگر این بیانیه می خواهد چیزی بیشتر از یک یادآوری به جمهوری اسلامی باشد که دیگر مشروعیت مردمی ندارد، باید تاکید کند که رسیدن به روزی که بتوان یک همه پرسی با نظارت بین المللی در کشور ما داشت از یک جاده ناهموار جنبش سیاسی مردمی (نه الزاما شورش اجتماعی) می گذرد. این را برای این نوشتم که از حالا می توان در نوشته های اینترنتی دید که از «یک همه پرسی اینترنتی دیگر» می گویند که اثری بیشتر از همه پرسی ها و امضا جمع کردن های پیشین نخواهد داشت. کاش نویسندگان بیانیه به صورتی به نقشی که آنها از این بیانیه انتظار دارند اشاره ای می کردند.
برداشت من از صحبت های دکتر محمد ملکی اینست که بدنبال شکست اصلاح طلبان حکومتی، اکثریت دانشجویان از امید بستن به اصلاحات از درون حاکمیت جمهوری اسلامی ناامید شده اند (عملا از مدتها پیش) و بدینوسیله قصد اعلام این مطلب را دارند.
در پایان با توجه به روح حاکم بر بیانیه و احترام به صداقت نویسندگان بیانیه، آن را امضا کرده ام.