موقعی که تاریخ و بویژه تاریخ دوران قاجار را می خوانیم، جابجا در خانه های اعیان و اشراف به نوکران و کنیزهای رنگین پوستی بر می خوریم که در حاشیه ی ماجراها می آیند و می روند. و بخصوص کنیزان فقط خدمتکار و به اصطلاح بیار و ببر نیستند. بیشتر وقتها نقش للگی و نوعی مادرخواندگی را برای فرزندان این اعیان و اشراف داشته اند. تا جایی که حتی تاج السلطنه دختر ناصرالدین شاه را یکی از همین «دده خانم» ها سرپرستی می کرده است. به این فکر کرده ام که آیا روزی کسی دست به تحقیقی می زند که ببینیم اینها که بودند، چگونه به ایران وارد می شدند و خرید و فروش می شدند؟ و در طول نسل ها چه شدند؟
تا حالا مقاله یا کتاب مستقلی در اینبار ندیده ام. خاطرات نجمی علوی خواهر شادروان بزرگ علوی نویسنده معروف را که می خواندم باز جای پایی از این انسان های بی نام و نشان دیدم. به فکر م رسید حداقل در اینجا مطلب کوچکی بنویسم.
اما از آنجا که نوشته ی تاج السلطنه خیلی قدیمی تر است از آنجا شروع می کنم. تاج السلطنه از دوران کودکی اش در حرمسرای شاهی می نویسد:

«دایه ای از اواسط الناس برای من معین شد، دده و ننه هم از همان قسم، و این دده، مخصوصا باید سیاه باشد، زیرا که ، یزرگی و بزرگواری آن عصر، منوط به این بود که در بندگانی که خدا ابدا فرق نگذاشته، الا تغییر جلد، - و اگر به نظر انصاف بنگریم، در درگاه پروردگار سیاه و سفیدی منظور نیست- بیچاره ها را اسیر و ذلیل نموده و اسباب بزرگی و احتشام خود قرار داده، «زرخرید» می گویند، مثل بهایم، این بیچاره ها را با پول بیع و شری، نمایند، وچون سرای سلطنتی بود و مادر من در این حرمسرای محترم بود و پدر مادر من چند سال به حکومت کرمان و بلوچستان مفتخر و سرافراز بود، بدین جهت، از این دده ها، بنده ها، زرخرید ها در منزل ما به وفور بود. پس از همین جنس یک بدل دده ی دیگر گهواره جنبان هم برای ما معین و معلوم شد، و اطاقدار، صندوقدار، رختشوی هم باز از همین جنس.
از آنجایی که به این طایفه ی بدبخت به نظر احتقار همیشه نگاه کرده اند و با بهایم و وحوش فرقی نگذاشته اند، این بیچارگان در وادی جهل نشو نما یافته و واقعا «ح» را از «ب» تمیز نمی دهند، چه رسد به اجرای قوانین و رسومات متمدنه. این ها بودند اشخاصی که باید مرا بزرگ و تربیت نمایند، به اضافه ی خواجه باشی هم از همین جنس، و تکلیف این خواجه باشی هم این بود که: مردم را به تعظیم و تکریم این بچه ی شیرخواره امر نموده، اگر کسی بر حسب اتفاق ملتفت ادای وظیفه نمی شد، با چوب دست باید از قرار مقدور بکوبد. ...» (1)
گویا یکی از محل های اصلی خرید و فروش این برده ها کرمان بوده است چون نجمی علوی هم اشاره به آنجا دارد:
«دده که او را زرافشان صدا می کردیم ... حدود یکسال بعد از اقامتان در مردکان ، در گذشت. دده برایم مظهر عاطفه و مظلومیت بود و خاطره ش همواره برایم جاودانی است.
زرافشان، آخرین نسل از بردگان رنگین پوست در ایران بود. ورود این انسان رنگین پوست به درون خانواده ی مادربزرگم به این شکل شروع شد:
مادربزرگم یگانه دختر دردانه ای داشت به نام قمر. وقتی مادرم قمر به سن 13 سالگی می رسد، مادرش به دلالان برده فروش سفارش می کند تا کنیزی برای هم بازی با دخترش برایش خریداری کنند. در آن روزگار در ایران، خرید و فروش برده رواج داشت. اعیان، الکین و تجار آن زمان یکی از مشتریان پروپاقرص خرید برده ها بودند و دلالان برده از این طریق، کسب و کاری پر منفعت داشتند. دلالان، برده ها را از نقاط مختلف گرد می آوردند و به برخی مناطق از جمله کرمان می آوردند و مانند کالا آنان را برای مشتریان توزیع می کردند و حق دلالی خود را می گرفتند.
یکی از این دلالان به مادر بزرگم خبر می دهد که سه برده را نزد او می آورد و بر حسب سلیقه اش می تواند یکی از آنها را خریداری کند.
دده جریان فروش خود را بعدها بری من به این شکل توصیف کرد: سه سینی که روی آن استکان چای بود به دست ما سه نفر برده دادند و هر یک از ما سه نفر به نوبت با سینی چای وارد اتاق خانم بزرگ شدیم تا از میان ما سه نفر یکی را انتخاب کند و بعد خریداری نماید. نوبت من که رسید، وارد اتاق شدم، چای را تعارف کردم و خانم بزرگ چای آوردن مرا پسندید و به قیمت 150 تومان مرا خرید و حق دلالی هم جداگانه بود.
دده آن موقع 12 سال داشت. من از این سرگذشت غم انگیز زرافشان، برای اولین بار در قزوین وقتی که در روزنامه ی «دوست ایران» کار می کردم واقف شدم. زرافشان برایم حکایت کرد:
پدر و مادرم به عنوان برده توسط یکی از اعیان کرمان خریداری شدند و من در آن خانه اعیان به دنیا آمدم. آن اعیان فرزندانی داشت که من از کودکی با آنها بزرگ شده و خیلی به آنها علاقمند شده بودم و با هم همبازی بودیم. شبی ناگهان بیدار شدم، نه پدرم را نزد خود دیدم و نه مادرم را. بعدها فهمیدم که آن اعیان مرا به دلالی فروخته. مرتب در تنهایی گریه می کردم و مدتی گذشت و فکر می کنم یکی دو سال تا اینکه شبی در خواب بودم و وقتی از خواب بیدارم کردند، دیدم در ظلمت شب گروهی سیاه پوست مثل من در یک جا جمع هستیم. ما را مثل دانه های تسبیح یک به یک شمردند و سپس هر دو نفر را داخل کجاوه قرار دادند و سوار قاطر کردند و برده ها را از کرمان به مقصد نامعلومی حرکت دادند.» (2)

خیلی از موضوع های آشکار نشده و پنهان مانده در تاریخ حتی معاصر ما وجود دارد. موضوع این انسان های به بردگی کشیده شده هم از آن دست.

شاید امروزه مشکل باشد تصور اینکه چنین وضعیتی در گذشته ای نه چندان دور در کشور ما وجود داشته است. شاید هم نه. گویا این بردگی به صورت های جدیدتر و حادتری در آمده است. موضوع قاچاق و فروش دختران ایرانی در شیخ نشین های خلیج فارس و پاکستان نمونه ای از آن.

(1) - خاطرات تاج السلطنه. ص. 16 و 17
(2) - ما هم در این خانه حقی داریم. خاطرات نجمی علوی. ص. 106 - 104